Γράφει η Ελένη Σκάρπου
Πως θα ήταν άραγε η Θεσσαλονίκη αν δεν υπήρχε εκείνη η πυρκαγιά του 1917; Θα λέγαμε και πάλι ότι είναι μια από τις πιο εύκολα ρυμοτομημένες πόλεις της Ελλάδας; Η Τσιμισκή, η Εγνατία, η Λ.Νίκης, το ιστορικό κέντρο με τι θα έμοιαζαν; Θα «ζούσαμε» αρμονικά ανάμεσα σε εβραϊκές και μουσουλμανικές συνοικίες, ανάμεσα σε συναγωγές και τεμένη; Μπορεί ναι! Μπορεί και όχι! Η εβδομάδα αυτή έφερε στους παλαιότερους μνήμες από το χθες. Εκείνο το χθες που στέρησε από την πόλη άλλα κτίσματα και άλλους πολιτισμούς, και το οποίο ευθύνεται για την μεταγενέστερη ταυτότητά της. Ήταν μεσημέρι της 5ης Αυγούστου όταν στην συνοικία Μεβλανέ, μεταξύ Ολυμπιάδος και Άνω Πόλεως, έπιασε φωτιά. Η αρχή έγινε από ένα φτωχικό σπίτι και εξαπλώθηκε κατά μήκος όλου του ιστορικού κέντρου, καταλαγιάζοντας το βράδυ της 6ης Αυγούστου. Έρευνες που έγιναν από διακριτούς λαογράφους και ιστορικούς έδωσαν το στίγμα της εποχής εκείνης, ενώ σημαντικά συντέλεσαν και οι μετέπειτα ακαδημαϊκές έρευνες. Κανένα βιβλίο όμως και κανένα σύγγραμμα, δεν μπορεί να αποδώσει τις απώλειες…. 72.500 άστεγοι, ανάμεσά τους Εβραίοι, Ορθόδοξοι και μουσουλμάνοι και 120 εκτάρια που αντιστοιχούσαν στο 32% της έκτασης της πόλης. Ο ιστορικός Ευάγγελος Χεκίμογλου, που έχει καταπιαστεί συγγραφικά με το ιστορικό αυτό γεγονός μοιράστηκε με το tf τον διττό χαρακτήρα των συνεπειών.
«Εκτός από τις απώλειες, τα σπίτια και τα κτίσματα που χάθηκαν, το 90% του εβραϊκού πληθυσμού έμεινε χωρίς στέγη. Μέχρι τότε η πόλη είχε καεί πολλές φορές, αλλά μετά από κάθε πυρκαγιά, άφηναν τους κατοίκους να ξαναχτίσουν στο ίδιο μέρος και η πόλη αναπαραγόταν επί τόπου. Το 1917 δεν άφησαν να ανοικοδομηθεί, με την προοπτική ενός καινούριου σχεδίου. Απαγορεύτηκε η ανοικοδόμηση, αφαιρέθηκε η ιδιοκτησία και δόθηκε ένα πιστοποιητικό στους πληγέντες ότι κατείχαν το συγκεκριμένο οικόπεδο, με αναγραφόμενη την αξία του. Όταν χωρίστηκαν τα νέα οικόπεδα και βγήκαν σε πλειστηριασμό το 1922, κανείς δεν μπόρεσε να ανακτήσει την περιουσία του γιατί δεν μπορούσε να την αγοράσει», αναφέρει ο ίδιος. Μάλιστα 9 στις 10 οικογένειες αναγκάστηκαν να πουλήσουν τότε το κτηματόγραφο τους. Το σχέδιο αυτό είναι το περιβόητο σχέδιο του Έρνεστ Εμπράρ, το οποίο ποτέ δεν εφαρμόστηκε πλήρως, συναντώντας αντιδράσεις, αλλά στον βαθμό που συντελέστηκε, έδωσε στη Θεσσαλονίκη, μια νέα αστική μορφή με φρέσκα χαρακτηριστικά σε πολλά επίπεδα. «Είναι πλάνη ότι δεν εφαρμόστηκε. Μέχρι να γίνει η ανοικοδόμηση, γύρω η πόλη χτιζόταν με δεκάδες χιλιάδες κτίρια». Και η καινούρια εκδοχή; Χωρίς τους δεκάδες εμπόρους, τα τεμένη και τις συναγωγές, χωρίς την εβραϊκή μεσαία τάξη. Με νέους επενδυτές εντός και εκτός ελληνικών συνόρων, με ομογενείς που άρχισαν να ενδιαφέρονται για την πόλη που ξεκινούσε από το μηδέν, με το μικρο-μεσοαστικό μόρφωμα να προλεταριοποιείται… ο κοινωνικός και ο οικονομικός χάρτης της Θεσσαλονίκης άλλαξε. Συμπέρασμα; «Έχουν λησμονηθεί οι τρομερές κοινωνικές συνέπειες και έχει μείνει μια ελαφρά αντίληψη… και τι ωραία είναι η πόλη ξανά», υπογραμμίζει ο ιστορικός. Κι αν η ιστορία βάφεται πότε με θαμπά χρώματα και πότε με λαμπερά, αυτές οι αναμνήσεις είναι σίγουρα μελανές.
