“Ψίθυροι του Βαρδάρη”, Σοφία Βόικου, εκδ. Ψυχογιός
”Τίποτα δεν μένει ίδιο. Όλα αλλάζουν.’Ολα. Μόνο η μυρωδιά του φόβου παραμένει ίδια στον χρόνο”
Γράφει η Τζένη Μανάκη / συγγραφέας
Ένα ενδελεχές ιστορικό οδοιπορικό με στοιχεία μαγικού ρεαλισμού και κεντρική ηρωίδα την Θεσσαλονίκη, από την απελευθέρωση της το 1912 από τον οθωμανικό ζυγό, τους Βαλκανικούς πολέμους, τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, την πυρκαιά του ’17, τις πολιτικές διαμάχες μεταξύ Βασιλικών και Βενεζελικών, την επίδραση των ξένων δυνάμεων στις πολιτικές εξελίξεις του τόπου, την Μικρασιατική καταστροφή και την επώδυνη ανταλλαγή πληθυσμών, μέχρι και το 1943, είναι το πλαίσιο μέσα στο οποίο στήνει τα σκηνικά της, η Σοφία Βόικου.
Η Σαλονίκη, η πόλη των τριών θεών, των χριστιανών, των μουσουλμάνων και των Εβραίων, προσπαθεί να βρει την ταυτότητά της στην αυγή του εικοστού αιώνα.
Αύγουστος 1917. Η πόλη καίγεται συθέμελα. Ο πλούσιος Μεχμέτ εφέντης σώζει τη ζωή μιας χριστιανής, της Σοφίας. Την ερωτεύεται παράφορα, παντρεύεται όμως μια άλλη γυναίκα.
Η Ζοζεφίν και το πολυτελές πορνείο της γίνονται μάρτυρες μιας μάζωξης λαών από όλα τα μέρη του κόσμου που θα κληθούν να χύσουν το αίμα τους σε έναν καταστροφικό πόλεμο.
Η Εσρά, μια τσιγγάνα που η γέννησή της χάνεται στον χρόνο, κινείται αθόρυβα και υπογείως στην πόλη και παρεμβαίνει στις ανθρώπινες ζωές.
Μια επιστολή, πολλά χρόνια αργότερα, φέρνει στο φως επτασφράγιστα μυστικά που σημάδεψαν τη μοίρα όλων αυτών που κάποτε σεργιάνισαν στους δρόμους της Θεσσαλονίκης.
Ο βαρδάρης, ο αέναος τοπικός άνεμος, μας παρασέρνει στη δίνη της ιστορίας μιας πόλης σαγηνευτικής και φέρνει μαζί του ψιθύρους ξεχασμένους.
(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)
Οι ήρωές της άνθρωποι διαφόρων φυλών και θρησκειών, βαθιά παθιασμένοι από ανεκπλήρωτους, συντελεσμένους, καταστροφικούς ή αιώνιους έρωτες , αγάπη για το χρήμα και την εξουσία, κι άλλοι μαριονέττες, απλοί θεατές της ίδιας της ζωής τους διαπλέκονται μεταξύ τους σ΄έναν πολυπρόσωπο σαγηνευτικό μύθο, επηρεασμένο από την πολυτάραχη εκείνη μακρά χρονική περίοδο, αλλά και την ίδια την πόλη που πρωταγωνιστεί, με τον κοσμοπολιτισμό της ή την άτυχη μοίρα της μέσα στ΄αποκαίδια, και τον πότε φίλο πότε εχθρό, αέναο τοπικό άνεμο.
«Άλλαζε ο κόσμος γρήγορα… Είχαν βαλθεί οι θεοί της Θεσσαλονίκης να δοκιμάσουν τους ανθρώπους. Ίσως, πάλι, να είχαν ζηλέψει αυτή την πόλη που διάβαινε μόνη της, σε πείσμα των αιώνων, ενάντια σε αυτοκρατορίες και θρησκείες…».
Η αγάπη, η φιλία, η ανθρώπινη αδυναμία, η προδοσία, το μέγεθος της ψυχής αλλά και η ”ανυπαρξία” της χωρίς διάκριση φυλής ή θρησκείας, προωθούν μέσα από την κινηματογραφική γραφή της συγγραφέως, που πατάει σταθερά πανω σ΄έναν ιστορικό καμβά ιδωμένο με μάτι αντικειμενικό, την ιδέα της εξάλειψης της μισαλλοδοξίας και της συνύπαρξης μεταξύ των λαών.
Η αφήγηση της γιαγιάς Σοφίας, που αφήνει την αίσθηση ή την ψευδαίσθηση αυτοβιογραφίας της συγγραφέως, υποκαθιστά τον ψίθυρο του Βαρδάρη, ενώ η Εσρά, η τσιγγάνα που η γέννησή της χάνεται μέσα στον χρόνο και έχει την δύναμη να παρεμβαίνει στις ζωές των ηρώων είναι ίσως η ίδια η πόλη, το στοιχείο ή στοιχειό του μαγικού ρεαλισμού, που σαγηνεύει τον αναγνώστη, τον μεταφέρει έξω από την Ιστορία, μέσα στις περιπέτειες των πολύπαθων ηρώων, που υπήρξαν θύτες ή θύματα μιας ταραγμένης εποχής με μικρά ιντερμέδια προσωπικής ευτυχίας .
“Ησυχία. Απόλυτη ησυχία. Σταμάτησε αμέσως τον χορό της. Τέντωσε τ΄αυτιά της, προσπαθώντας να ζωντανέψει ξανά τους ήχους της φύσης. Το μόνο που φοβόταν η Εσρά ήταν η απόλυτη ησυχία. Τίποτα καλό δεν προμήνυε. ΄Ηταν πάντα προάγγελος κακών ειδήσεων. Η απόλυτη ησυχία ήταν η γλώσσα των νεκρών.
Κι ύστερα άκουσε τον γνώριμο ήχο του αίματος που κοχλάζει μέσα στις φλέβες. Αναγνώρισε τη μυρωδιά του ζωντανού αίματος. Ανέπνευσε ελεύθερα. Μια νέα ζωή γεννιόταν κάπου εδώ κοντά. ΄Ηταν ακόμη άγουρη, ένα ασχημάτιστο πλάσμα στη μήτρα της μάνας του.΄Εψαξε να βρει κάποια γάτα ή σκύλα που κυοφορούσε τα μικρά της. Κι ύστερα σταμάτησε απότομα. Οι πατούσες της έβγαλαν ρίζες . Το σώμα της κόλλησε πάνω στον κορμό του αιωνόβιου πλατάνου κι έγινε ένα με το δέντρο. Τα μακριά μαλλιά της πλέχτηκαν γύρω του κι έμοιαζαν σαν νιόβγαλτα κλαδιά. Ανθρώπινη ζωή”
Η αλλεπάλληλη αλλαγή των ταυτοτήτων των ηρώων, ”αναγκαίο” στοιχείο των καιρών!
Η γενναία, ευαίσθητη Σάρα, απαρνημένη από οικογένεια εξαιτίας του έρωτά της για τον αλλοθρησκο Ζαν Πιέρ που κι αυτός με την σειρά του την απαρνήθηκε, μετατρέπεται στην ψυχρή πόρνη Ζοζεφίν, που βρίσκει μόνη παρηγοριά στην αγκαλιά και την συμπαράσταση του Εβραίου Εμμάνουελ και στην συνέχεια ντονμέ Μεχμέτ, μέχρι …
Το πολυτελές πορνείο της, πόλος έλξης όλου του πολύχρωμου φυλετικού ανδρικού μόνιμου και διερχόμενου πληθυσμού της πόλης.
Η όμορφη, τολμηρή Αναστασία, πληγωμένη από τον συνεχώς ”μεταβαλλόμενο” Τζαννέτο καταφεύγει σε μακροχρόνια απάθεια, μέχρι να ”επωφεληθεί” από το πάθος για την αδελφή της Σοφία, του ήδη μεταμφιεσμένου σε χριστιανό Εμμανουήλ, Μεχμέτ αφέντη, που ποτέ δεν αγάπησε.
Η Σοφία Βόικου, μετά επίμονη, καταφανή, ιστορική έρευνα κατορθώνει να ενσωματώσει, μέσα στο πολυπολιτισμό κλίμα της Θεσσαλονίκης τούς ήρωές της να τούς εμπλέξει με ιστορικά πρόσωπα, να τους ”ταλαιπωρήσει” μέσα στις αντίξοοες συνθήκες των αλλεπάλληλων πολέμων, να τους ”θυσιάσει” για δικαίωσή ή τιμωρία τους, να τους εξαυλώσει μέσα σε ερωτικά πάθη, και να τους δικαιώσει μέσα από μετάνοια ή μεταμέλεια για ανομήματά τους. Οι ταυτότητές τους ρευστές, μεταβάλλονται συνεχώς από ανάγκη για επιβίωση. Διατυπώνει έτσι μια πάντα επίκαιρη αλήθεια
”Τίποτα δεν μένει ίδιο. ΄Ολα αλλάζουν.’Ολα. Μόνο η μυρωδιά του φόβου παραμένει ίδια στον χρόνο”
Το ευρηματικό ανατρεπτικό τέλος του μυθιστορήματός της είναι ένας επί πλέον παράγων του συγγραφικού της ταλέντου.
Η Σοφία Βόικου, χάρισε στους Θεσσαλονικείς αλλά και σ΄όσους αγαπούν την Θεσσαλονίκη, μέσα από ένα σαγηνευτικό μύθο, μια δική της οπτική για το ιστορικό υπόβαθρο της πόλης, το πρώτο μισό του προηγούμενου αιώνα.
