Γράφει η Κατερίνα Κονιδάρη / ψυχολόγος – ψυχοθεραπεύτρια
Το 1949 ο Cesare Pavese* εξέδωσε το μυθιστόρημα με τίτλο «Το σπίτι στο λόφο». Σε αυτό ο πρωταγωνιστής, σαν alter ego του συγγραφέα, εγκαταλείπει κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών στο δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, την πόλη του, το Τορίνο, αρνούμενος κάθε συμμετοχή σε αυτόν και βρίσκει καταφύγιο στην εξοχή, σε μια ειρηνική καθημερινότητα, που όμως είναι καταδικασμένη να επηρεαστεί τελικά από την παράδοση της Ιταλίας στις συμμαχικές δυνάμεις και το χάος που ακολούθησε.
Η περιγραφή του «συνδρόμου του σπιτιού στο λόφο», οφείλεται σε κάποιους κριτικούς που είδαν στο έργο του Pavese, τη γενικότερη στάση μεγάλου μέρους του πληθυσμού να αποφεύγει την τοποθέτηση σε ένα από τα δυο ιδεολογικά στρατόπεδα του εμφυλίου, είτε λόγω φόβου, είτε άρνησης της βίας, είτε οπορτουνισμού. Και όσο αυτό την εποχή της στράτευσης και των ηρώων θα έμοιαζε δειλία, στον μετά – ολοκληρωτικό μας κόσμο μοιάζει με θεμιτή επιλογή εναντία σε κάθε ιδεολογικό φανατισμό: ο μοναδικός υψηλός σκοπός για τον οποίο αξίζει να στρατευτεί κανείς θα είναι πια μόνο ανθρωπιστικός. Το κέντρο του βλέμματος μετατίθεται από τις δρώσες και ιδεολογικά προσδιορισμένες μειονότητες και συστήματα εξουσίας, στη «γκρίζα ζώνη» του πληθυσμού, στα θύματα των πολιτικών, στους «απλούς πολίτες», που χωρίς ευθύνη και ιδεολογική απόχρωση, υφίστανται τα δεινά μιας σύγκρουσης έξω από αυτούς – ως σαν να μην προέρχονταν από εκεί, ούτε να πρόκειται να προέλθουν ξανά από εκεί ενεργά υποκείμενα – δημιουργώντας μια χοάνη αυτάρεσκης αθωότητας. Η σύγκρουση όμως, ακόμα και η βία, κάθε φορά που οι συνθήκες είναι περίπλοκες, χαοτικές, πιεστικές και για διάφορους λόγους την ευνοούν, δεν ξεπήδα από πουθενά αλλού παρά από τους αθώους, για να υπάρξουν μετά κι άλλοι αθώοι, από τους οποίους θα ξεπηδήσει κι άλλη σύγκρουση, ή πολιτική βία, για να υπάρξουν πάλι κι άλλοι αθώοι και ούτω καθεξής.
Ο ήρωας του Pavese κατατρύχεται από το υπαρξιακό δίλημμα ανάμεσα στη μοναξιά και τη δράση που δεν αναλαμβάνει ποτέ. Προσπαθεί να διατηρήσει μεχρις εσχάτων τη φαινομενική απάθειά του απέναντι στην ιστορία, που τον πιέζει να πάρει θέση. Είναι σίγουρα αθώος, το μόνο που αναζητά είναι το παλιό του σπίτι, μια επιστροφή στη θέρμη, στο περίκλειστο και ονειρικό της κατοικίας – φωλιάς. Άλλοι, όμως, λιγότερο τυχεροί και το ίδιο αθώοι, σύρονται από γεγονότα, που δεν ελέγχουν σε όλο και πιο απελπισμένες επιλογές θέσης.
Σε αυτή την περίπτωση μπαίνουν, όπως και άλλοι πριν από αυτούς στον κύκλο της δημιουργίας θυμάτων και θυτών – προηγούμενα αθώων. Η αρχή είναι άγνωστη, ίσως η ορμή του θανάτου, ίσως ότι η ιστορία κινείται με τη βία. Το σίγουρο είναι ότι αυτή η αλληλουχία αμφισβητεί τα όρια του ανθρωπισμού απέναντι στους αθώους, που δεν παραμένουν πάντα τέτοιοι. Απέναντι στον πρώην αθώο στρατεύεσαι; Ή επιλέγεις σε αυτόν το νέο κύκλο ένα σπίτι στην εξοχή, παραμένοντας εσύ ο αθώος της ιστορίας, αφήνοντας άλλους να κάνουν τη βρώμικη δουλεία;
Ο,τι υπάρχει να γίνει, γίνεται μόνο πριν την κλιμάκωση της όποιας σύγκρουσης. Και αυτό είναι η ανάληψη της ευθύνης της θέσης, πολιτικής, ιδεολογικής, ή άλλης. Τα όρια και η ποιότητά μιας σύγκρουσης, ήπιας, πολιτισμένης, ή βίαιης, εξαρτώνται μόνο από την ποιότητα των θέσεων πριν από αυτή. Η ειρήνη και η δημοκρατία – και o έρωτας και η φιλία – δεν αποκτώνται με απουσία, όσο θελκτικό και αν είναι να διατηρεί κανείς τη φαντασίωση με τους καλούς, τους κακούς και πάντα έναν αθώο, τον κάθε εσένα, υποκείμενο ευγενών ανθρωπιστικών αξιών και συναισθημάτων. Στη σύγκρουση μπορείς, κάθε εσύ, να γίνεις τέρας χωρίς να το πάρεις χαμπάρι.
*Ο Pavese αυτοκτόνησε τον Αύγουστο του 1950. Φίλος της καρδιάς μου.
