Του Κ.Λ. Κατσιφαράκη*
1. Εισαγωγή
Ίσως φαίνεται άκαιρο να μιλά κανείς για την προστασία του περιβάλλοντος, όταν το σύνολο σχεδόν του λαού μας δοκιμάζεται από την οικονομική κρίση. Όμως τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Το περιβάλλον έχει άμεση και έμμεση οικονομική αξία, την οποία πρέπει να περιφρουρήσουμε. Η έμμεση οικονομική αξία έχει να κάνει με την αξιοπρέπεια και τη σωματική και ψυχική υγεία των κατοίκων, καθώς και τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης του τόπου. Η άμεση έχει να κάνει με δραστηριότητες που αποφέρουν οικονομικό όφελος, προστατεύοντας συγχρόνως το περιβάλλον. Φυσικά, ο συνδυασμός της προστασίας και της αναβάθμισης του περιβάλλοντος με την οικονομική ανάπτυξη προϋποθέτει ότι η κρίση δεν θα φθάσει στα όρια της εξαθλίωσης, οπότε μόνο μέλημα των περισσοτέρων θα είναι η επιβίωση και ο σχεδιασμός για το μέλλον θα είναι πρακτικά αδύνατος.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα οικονομικής δραστηριότητας που μπορεί να συνδυάσει οικονομικό όφελος με βελτίωση του περιβάλλοντος είναι η επαναχρησιμοποίηση ή η ανακύκλωση στερεών αποβλήτων. Παραμελημένη κατά την περίοδο επικράτησης της καταναλωτικής ιδεολογίας, μπορεί και θέσεις εργασίας να συντηρήσει και να μειώσει σημαντικά την επιβάρυνση του περιβάλλοντος. Μάλιστα, η αναγκαστική στροφή πολλών στη χρήση καυστήρων βιομάζας, μπορεί να βοηθήσει στην αξιοποίηση ακόμη και των υπολειμμάτων από το κλάδεμα των δέντρων μέσα στον αστικό ιστό.
Επίσης, η καλή ποιότητα του θαλάσσιου και χερσαίου περιβάλλοντος αποτελεί προϋπόθεση για την ανάπτυξη του τουρισμού, αλλά και για την ποιότητα ζωής των κατοίκων μιας πόλης. Ως Θεσσαλονικιός ζηλεύω τους Καβαλιώτες, που το καλοκαίρι μπορούν να κολυμπούν ακόμη και στην κεντρική παραλία της πόλης τους, χωρίς να χρειάζεται να χρησιμοποιήσουν αυτοκίνητο. Και όση διαφήμιση και να κάνουμε, δεν πρόκειται να ανεβάσουμε το τουριστικό εισόδημα, αν ο Θερμαϊκός είναι σε κακή κατάσταση, οι δρόμοι της πόλης μας βρώμικοι, οι ελεύθεροι χώροι και τα μνημεία μας παραμελημένα, το περιαστικό δάσος απεριποίητο και γεμάτο σκουπίδια.
2. Ειδικά χαρακτηριστικά της πόλης
Ένα από τα σημαντικότερα αξιοθέατα της Θεσσαλονίκης είναι η μονή Βλατάδων. Πέρα από τον ίδιο τον ναό, η αυλή της προσφέρει μια πανοραμική θέα της πόλης. Πριν μερικά χρόνια, κοιτάζοντας κάτω, ένας επισκέπτης παρατήρησε: Μα δεν έχει πάρκα αυτή η πόλη; Πραγματικά, μόνο την πλατεία Αριστοτέλους μπορεί να διακρίνει κανείς από εκεί ή μάλλον να υποψιαστεί την ύπαρξή της.
Αν βέβαια κοιτάξει κανείς από πιο κοντά θα βρει πράσινα κομμάτια, όπως το εικονιζόμενο στη φωτογραφία 2. Πάντως είναι γεγονός ότι η δόμηση είναι πολύ πυκνή και αυτό αποτελεί τη βάση πολλών σημαντικών προβλημάτων της πόλης, από την έλλειψη χώρων στάθμευσης μέχρι τις δυσκολίες στην οργάνωση των μέσων μαζικής μεταφοράς, στη συλλογή των στερεών αποβλήτων και στην κατασκευή και επισκευή των δικτύων υποδομής. Γι’ αυτό άλλωστε δεν μπορούμε να μεταφέρουμε με επιτυχία λύσεις που εφαρμόζονται σε πόλεις όπως η Βιέννη ή η Πράγα. Και γι’ αυτό πρέπει να υπερασπίσουμε και να αξιοποιήσουμε όλους τους αδόμητους χώρους. Σε αυτούς περιλαμβάνονται τα στρατόπεδα, αλλά και τα ρέματα ή ότι έχει μείνει από αυτά μέσα στον αστικό ιστό. Επομένως δεν πρέπει να οικοπεδοποιηθούν, ακόμη και αν η άμεση υδραυλική τους λειτουργία είναι πλέον περιορισμένη. Μάλιστα η υλοποίηση κήπων βροχής, που πολύ σωστά, και παρά τη στενότητα διαθέσιμου χώρου, αποφάσισε να ξεκινήσει ο Δήμος Θεσσαλονίκης, μπορεί να συνδυασθεί με κοίτες ρεμάτων. Οι φωτογραφίες 3 και 4 είναι από ρέμα του συνοικισμού των Σαράντα Εκκλησιών, πάνω από το Ιβανώφειο, το γήπεδο μπάσκετ του Ηρακλή. Τόσο η αξία του ρέματος, όσο και η ανάγκη προστασίας του, είναι προφανείς.
Ένα άλλο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Θεσσαλονίκης είναι η ύπαρξη αρχαιοτήτων, από διάφορες χρονικές περιόδους. Η ανάδειξή τους θα μπορούσε να βοηθήσει την τουριστική προβολή της πόλης, αλλά και να συντελέσει στη μείωση της πληθυσμιακής πυκνότητας σε πυκνοκατοικημένες περιοχές. Από την άλλη μεριά, οικοπεδούχοι και κατασκευαστές ιδιωτικών και δημόσιων έργων τις αντιμετωπίζουν κατά κανόνα σαν εμπόδιο ή οικονομική ζημία. Συντελούν σε αυτό, πέρα από την λανθασμένη νοοτροπία, η βραδύτητα των αρμόδιων υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού και η αδυναμία εξεύρεσης χρηματικών πόρων για απαλλοτρίωση των οικοπέδων. Κάποιες φορές μάλιστα, χώροι απαλλοτριώθηκαν και στη συνέχεια εγκαταλείφθηκαν και κατάντησαν πρόβλημα μάλλον παρά πλεονέκτημα για τους περιοίκους.
Μια περίπτωση σημαντικού μνημείου είναι ο ναός της Αφροδίτης στην πλατεία Αντιγονιδών, όπου υπάρχουν σχέδια για την ανάδειξή του (εικόνα 1), όχι όμως και κονδύλια για την απαλλοτρίωση του οικοπέδου. Δυο άλλα παραδείγματα, που έτυχε λόγω ειδικότητας να γνωρίζω, είναι μια εξαιρετικά καλά διατηρημένη δεξαμενή της πρωτοχριστιανικής περιόδου κοντά στην εκκλησία του Προφήτη Ηλία, που θάφτηκε τελικά κάτω από μια οικοδομή και μια ιδιόρρυθμη υδραυλική κατασκευή, που είναι μερικώς προσβάσιμη σε σχολικό χώρο της οδού Ιασωνίδου. Πιστεύω ότι για να αντιμετωπιστεί το θέμα της ανάδειξης αρχαιοτήτων χωρίς επιπτώσεις στην οικοδομική δραστηριότητα, πρέπει να ξαναδούμε το θέμα της μεταφοράς συντελεστή δόμησης, και μάλιστα στην περιφέρεια της πόλης.
3. Μια πρόταση προς συζήτηση.
Έχει προταθεί και συζητηθεί η κατασκευή διάφορων μεγάλων έργων στην Θεσσαλονίκη και την ευρύτερη περιοχή της. Ορισμένα από αυτά έχουν έντονο περιβαλλοντικό χαρακτήρα, όπως η ανάπλαση της περιοχής των παλαιών βυρσοδεψείων και των εκβολών του Δενδροποτάμου. Μια σύντομη απαρίθμηση από μέρους μου δεν έχει να προσθέσει κάτι. Θα ήθελα όμως να θέσω προς συζήτηση μια ιδέα, που πιστεύω ότι συνδυάζει την αναβάθμιση του περιβάλλοντος με την οικονομική ανάπτυξη. Και αυτή είναι η μεταφορά του σιδηροδρομικού σταθμού στην περιοχή του στρατοπέδου Ζιάκα.
Το στρατόπεδο Ζιάκα βρίσκεται στο Ελευθέριο-Κορδελιό, δίπλα στη σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης-Αθηνών και έχει έκταση 124 στρεμμάτων. Είναι επίσης κοντά στον σταθμό των υπεραστικών λεωφορείων. Η μεταφορά σε αυτό του σιδηροδρομικού σταθμού θα επιτρέψει την απελευθέρωση και περιβαλλοντική αναβάθμιση μιας σημαντικής επιμήκους έκτασης, που μέχρι σήμερα είναι υποβαθμισμένη. Η συγκοινωνιακή σύνδεση με τον υπάρχοντα σταθμό, στον οποίο απολήγει η γραμμή του μετρό, μπορεί να γίνει με επίγειο μέσο σταθερής τροχιάς, που έχει σχετικά χαμηλό κόστος. Προφανώς η περιβαλλοντική αναβάθμιση της περιοχής θα έχει ως αποτέλεσμα την άνοδο της αξίας γης και την προσέλκυση νέων οικονομικών δραστηριοτήτων. Επιπλέον, θα διευκολυνθούν οι κυκλοφοριακές ρυθμίσεις στην περιοχή του υπάρχοντος σταθμού, ενώ τα κτίριά του μπορούν να αξιοποιηθούν για εμπορική χρήση.
4. Ο ρόλος του Πανεπιστημίου
Η ορθολογική διαχείριση και προστασία του περιβάλλοντος είναι θέμα γνώσεων, τεχνικών και οικονομικών μέσων, νομοθεσίας και ήθους. Οι γνώσεις και το ήθος είναι θέματα παιδείας και εκπαίδευσης. Το Πανεπιστήμιό μας έχει σημαντικό δυναμικό και μπορεί να προσφέρει στην πόλη και στη χώρα σε αυτούς τους τομείς. Αξίζει μάλιστα να τονισθεί ο ρόλος της παιδείας, διότι το σημαντικό αυτό αγαθό μπορεί να υποτιμηθεί μέσα στην παραζάλη των οικονομικών προβλημάτων.
5. Αντί επιλόγου
Ας φαντασθούμε λίγο διαφορετική την πόλη μας. Μια ευρύτερη ζώνη του κέντρου χτισμένη σύμφωνα με το σχέδιο Εμπράρ, την περιοχή των Λαδάδικων χωρίς τις «εμβόλιμες» ακαλαίσθητες πολυκατοικίες, την Άνω πόλη καλύτερα διατηρημένη, την Βασιλίσσης Όλγας με πολλαπλάσιο αριθμό διατηρητέων (σωστά διατηρημένων και λειτουργικών). Κι ακόμη, τις βυζαντινές εκκλησίες και τα άλλα μνημεία της πόλης να είναι ευπρόσιτα και να προβάλλουν μέσα στον αστικό ιστό, και κάποιες από τις αλάνες που θυμόμαστε, οι παλιότεροι, να είναι πάρκα και όχι πολυκατοικίες.
Καθώς δεν μπορούμε να γυρίσουμε τον χρόνο πίσω, ας δούμε πώς θα κάνουμε τα λιγότερα λάθη από εδώ και μπρος, πώς θα αξιοποιήσουμε τις δυνατότητες που έχουμε ακόμη, ώστε να κάνουμε την Θεσσαλονίκη αξιοβίωτη.
Στις εκβολές του Δενδροποτάμου που αναφέρθηκαν προηγουμένως, δηλαδή σε ένα από τα πιο υποβαθμισμένα σημεία της ευρύτερης Θεσσαλονίκης, υπάρχει μια παράγκα, προφανώς αυθαίρετη. Στην αυλή της έχει λουλούδια και μια κληματαριά. Έχουμε ακόμη ελπίδα.
Βιβλιογραφία
1. Καραδέδος Γ. «Ο υστεροαρχαϊκός ναός στην πλατεία Αντιγονιδών» Τεχνογράφημα, Τεύχος 378, σελ. 12-13, 2009.
*Συντονιστής Συμβουλίου Περιβάλλοντος του Α.Π.Θ. / Εισήγηση στην ημερίδα του Δήμου Θεσσαλονίκης, με θέμα «Θεσσαλονίκη: Ευρωπαϊκή Πράσινη Πρωτεύουσα 2014; Η διαμόρφωση ενός νέου αστικού περιβάλλοντος και τα αναπτυξιακά οφέλη για την πόλη και τους πολίτες»
