Του Νίκου Σπ. Φιλίππου*
Στην εισαγωγή του θεσμού της Ευρωπαϊκής Πράσινης Πρωτεύουσας, αναφέρεται ότι τρεις (3) από τους τέσσερεις (4) πολίτες στην Ε.Ε., ζουν σε πόλεις και κωμοπόλεις. Οι πολεοδομικές περιοχές, συγκεντρώνουν τις περισσότερες περιβαλλοντικές προκλήσεις, που αντιμετωπίζει η κοινωνία μας σήμερα, αλλά ταυτόχρονα, αν μείνουμε συγκεντρωμένοι σε έναν στόχο, μπορούμε να δημιουργήσουμε αφοσίωση και καινοτομία, για να διορθώσουμε προβλήματα.
Όπως λέγεται, η Ευρώπη είναι μια πολεοδομική κοινωνία, με πολλές περιβαλλοντικές προκλήσεις να αντιμετωπίσει.
Αυτή η αναγνώριση δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο. Θα είναι ενδιαφέρον να σας ενημερώσω ότι, ένας από τους πιο περίφημους Έλληνες πολεοδόμους ο Κων/νος Δοξιάδης, ήταν ένας από τους μελετητές της επέκτασης του πολεοδομικού συγκροτήματος της Ουάσινγκτον. Είχε αναπτύξει την θεωρία, όχι της μονοκεντρικής ανάπτυξης των πόλεων, γύρω από ένα συγκεκριμένο και συχνά «πνιγμένο» κέντρο, αλλά της πολυκεντρικής, για να δημιουργηθούν πιο διαχειρίσιμες ενότητες, που θα μπορούσαν να αναπτύξουν μεγαλύτερη άνεση και εξοικονόμηση λειτουργίας των κοινωνικών δραστηριοτήτων. Χαρακτηριστικά τότε περιγράφετο ότι, η αστικοποίηση των 2 κεντρικών ακτών των ΗΠΑ, θα δημιουργούσε 2 πολύ μεγάλες πολεοδομικές ενότητες, που θα είχαν την θάλασσα δίπλα τους και θα ονομαζόταν, στις μεν ανατολικές ακτές BOWASH – από το Boston – Washington και στις δυτικές ακτές SANSAN από το San Francisco – San Diego. Ήμουν τυχερός, γιατί όταν σπούδαζα στην Αμερική, είχα καθηγητή και μετέπειτα φίλο, έναν από τους πιο στενούς συνεργάτες του, τον Harry Anthony, επί το ελληνικότερο Χαρίλαο Αντωνιάδη. Ήταν περίφημος πολεοδόμος, Κοσμήτορας στο Columbia University και ήταν μεγάλη τιμή, γιατί είχε διατελέσει για πολλά χρόνια, Πρόεδρος της American Architect Association. Οι δικές μου μεταπτυχιακές σπουδές, αφορούσαν τον χώρο της διεθνούς και συγκριτικής ανάπτυξης, και φυσικά μέσα στο αντικείμενο αυτό, ο πολεοδομικός σχεδιασμός, η βελτίωση λειτουργίας των πόλεων, η ανάπτυξη τους, η άνεση των κατοίκων, η εξοικονόμηση πόρων και χρόνου, φυσικά καθώς και ο σχεδιασμός της, ήταν μια ολόκληρη διάσταση της επιστήμης αυτής.
Όπως συχνά επισημαίνει ο Υπουργός ΠΕΚΑ κ. Παπακωνσταντίνου, η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και της πράσινης ανάπτυξης, συχνά αντιμετωπίζεται σαν ένα παθητικό φαινόμενο και όχι σαν ένα μεγάλο development project.
Η εξοικονόμηση ενέργειας στα κτίρια, η ανανεώσιμη ενέργεια, η διαχείριση των αποβλήτων, η εξοικονόμηση ενέργειας στις μεταφορές, η εξοικονόμηση χρόνου και η άνεση στις κοινωνικές δραστηριότητες των πολιτών, η αξιοποίηση ελευθέρων χώρων, οι χώροι στάθμευσης που θα απελευθερώσουν τις συγκοινωνίες στην πόλη, το πράσινο, οι ποδηλατόδρομοι, είναι κάποιες από τις κρίσιμες προτεραιότητες.
[[ Φυσικά, είναι πια αυτονόητο ότι, η ενέργεια και αυτό που ονομάζουμε πράσινη λειτουργία ή πράσινη ανάπτυξη, είναι ένα μεγάλο αγαθό και σαν τέτοιο θα πρέπει να το αντιμετωπίζουμε. ]]
Κατά τις διαπιστώσεις του συνεδρίου της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων που έγινε την προηγούμενη βδομάδα στην Αθήνα με θέμα «τις Κλιματικές Αλλαγές και την Δημιουργία της Πράσινης Ανάπτυξης – μια Πραγματικότητα», διατυπώθηκε η διαπίστωση ότι, με την παγκόσμια οικονομική κρίση, μειώθηκε το διεθνές ενδιαφέρον για τις προτεραιότητες στην «πράσινη ατζέντα». Φυσικά, το ερώτημα είναι γιατί ? Οι περισσότεροι πιθανόν να το θεωρούν αυτονόητο, γιατί εκτιμούν ότι η πράσινη ανάπτυξη είναι κάτι έωλο, πιθανόν απροσδιόριστο και μη αποσβενόμενο, άρα δεν έχει βιώσιμο και χρηματοδοτούμενο IRR. Αντίθετα, εκτιμώ ότι αν η πράσινη ανάπτυξη επικεντρωθεί με άξονα το ρυθμό οικονομικής απόδοσης, μπορούμε να κάνουμε sustainable cities, με χρηματοδοτικά εργαλεία και χρηματοδοτούμενες δραστηριότητες. Φυσικά, το Jessica, το Elena, η χρηματοδότηση συγκεκριμένων υποδομών και έργων, προσελκύουν την χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, που εργάζεται στην κατεύθυνση να δημιουργηθούν sustainable cities development. Οι ακριβές παρεμβάσεις έχουν κάπως απομακρυνθεί και είναι πιο ελκυστικές οι αποσβενόμενες δραστηριότητες.
Κρίσιμο σημείο είναι, να δοθεί ένας ρεαλιστικός ορισμός του τι είναι πράσινη ανάπτυξη, τι σημαίνει επί της ουσίας, ποιοι είναι οι μύθοι που μπερδεύουν τους πολίτες και τους εκπροσώπους τους, και πως μπορούν συγκεκριμένες δράσεις να είναι αντικείμενα σοβαρής επιχειρηματικής δραστηριότητας.
Κυρίες και κύριοι,
Όλοι γνωρίζουμε πως βρισκόμαστε σε μια κρίσιμη καμπή της ιστορίας μας και ότι οι σημερινές μας επιλογές, θα κρίνουν την μελλοντική πορεία της οικονομίας, της κοινωνίας και της πόλης μας. Δεν φτάνει όμως να μιλάμε για αυτό. Πρέπει να δράσουμε, να δούμε κατάματα την αλήθεια, μέσα από τα νέα δεδομένα που έφερε στην επιφάνεια η κρίση και να προσαρμόσουμε την μελλοντική μας στρατηγική σε αυτά.
Σήμερα η κοινωνία, καλείται να εξαντλήσει κάθε όριο αντοχής και ανοχής και είναι εύλογο να υπάρχει θυμός. Ο Mahatma Gandhi έλεγε «όπως η αποθηκευμένη ζέστη μετατρέπεται σε ενέργεια, έτσι μπορεί και ο θυμός που ελέγχεται, να μεταμορφωθεί σε μια δύναμη, που μπορεί να κινήσει την γη». Αυτό έχει μεγάλη σημασία, τούτη την ώρα. Ο θυμός μπορεί να γίνει δημιουργικός.
Χρόνια πολλά υποστήριζα και πολλές φορές, αντίθετα με τις τότε κρατούσες απόψεις ότι, η ανάπτυξη της οικονομίας και της κοινωνίας, μπορεί να γίνει μόνο από την ανάπτυξη της παραγωγής ακαθάριστου εγχωρίου προϊόντος, που θα προσφέρει μόνιμες θέσεις εργασίας στην κοινωνία και όχι από τις οριζόντιες δράσεις με δανεικά, που μας έφεραν σε αυτήν την κατάσταση. Ειδικά για την Θεσσαλονίκη, και εκτιμώ ότι είναι γνωστό, επέμενα ότι είναι στρεβλό το μοντέλο της ανάπτυξης που είχαμε, με αποτέλεσμα να συρρικνωθεί το παραγωγικό δυναμικό της πόλης κατά 50% σε μια 10ετία και αντίστοιχη ήταν η συρρίκνωση του ΑΕΠ / κεφαλήν του νομού. Σε σύγκριση και μόνο με τα ελληνικά δεδομένα, η πόλη αθροιστικά έχει «χάσει / στερηθεί» ~ 50 δις €. Το νούμερο αυτό, δεν είναι καθόλου υπερβολικό, ούτε αυθαίρετο. Στηρίζεται στους υπολογισμούς των στοιχείων της Eurostat, για το συγκριτικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ των διαφόρων περιοχών της χώρας σε μια 10ετία. Η κύρια πηγή «γκρίνιας» για τα στραβά της πόλης μας, συνοψίζονται σε αυτήν την διαπίστωση, που έχει «ζαλίσει» την κοινωνία και την έχει μπερδέψει για το τι πρέπει να γίνει. Πρέπει να απομακρυνθούμε από τους αναποτελεσματικούς μύθους της ανάπτυξης, από τις οριζόντιες κρατικοδίαιτες και δανειοδίαιτες δράσεις, σε δραστηριότητες που έχουν επιχειρηματικό κριτήριο, προσελκύουν κεφάλαια και φυσικά έχουν IRR.
Η υστέρηση αυτή, μαζί με τον θυμό, μπορεί να γίνει η κινητήρια δύναμη και να μετατραπούν σε θετικές δράσεις. Αυτά τα ελλείμματα, δεν ξορκίζονται με αφορισμούς και ρητορείες.
[[ Για να το πω και με ένα εύστοχο σχόλιο που διάβασα πρόσφατα: «Θέλουμε και μπορούμε οι τραγωδίες να συνεχίσουν να παίζονται μόνο στα αρχαία θέατρα και όχι στις επιχειρήσεις, στα νοικοκυριά ή στους δρόμους». ]]
Ο θυμός, μπορεί να κάνει την Θεσσαλονίκη Ευρωπαϊκή Πράσινη Πρωτεύουσα και να την οδηγήσει σε έναν καινούργιο κύκλο ανάπτυξης, που θα στηρίζεται στους ακόλουθους άξονες: στην βελτίωση που παραγωγικού ιστού με επιχειρηματικά κριτήρια, στην εξοικονόμηση ενέργειας και στην επικέντρωση της πολεοδομικής ευρυθμίας, πάντοτε με επιχειρηματικά κριτήρια. Δεν πρέπει όμως να φύγουμε από τους στόχους, έτσι ώστε η πράσινη ανάπτυξη της πόλης, να μην είναι μια αόριστη και συγκεχυμένη προτεραιότητα, αλλά πρέπει να έχει τέτοια κριτήρια, που να μπορεί να προσελκύσει παγκόσμια ιδιωτική χρηματοδότηση.
Για την σημειολογία των αριθμών για την Θεσσαλονίκη, εκτιμώ ότι το πρώτο κριτήριο που πρέπει να πρυτανεύσει είναι η πραγματική εξοικονόμηση στα κτίρια, η οικονομία στις μεταφορές και στις μετακινήσεις του πληθυσμού, η στάθμευση αυτοκινήτων, η διαχείριση των σκουπιδιών και η διαχείριση των ελεύθερων χώρων.
Καμιά προτεραιότητα δεν πρέπει να έχει «ονειρικούς» στόχους, αν δεν έχει ταυτόχρονα άμεση και σύντομα αποσβενόμενη απόδοση. Η έξυπνη πράσινη ανάπτυξη της πόλης μας, πρέπει να κυβερνάται από το να βλέπουμε την αλήθεια κατάματα και να πάψουμε να βαυκαλιζόμαστε με αυταπάτες.
Θα μπορούσα, προς χάριν της ημερίδας και της εισήγησης, να αναφερθώ σε συγκεκριμένες λεπτομέρειες και δράσεις, περιγράφοντας διαπιστωτικά για το τι πρέπει να γίνει, έτσι ώστε μέχρι τον Ιούνιο που θα γίνει η επιλογή από την Ε.Ε., θα μπορούμε να έχουμε την πιθανότητα να είναι η Θεσσαλονίκη η επιλογή από τις 15 άλλες ανταγωνίστριες πόλεις.
Η επιχειρηματική πρόταση, παρόλο που θα μπορούσε να είναι ενδιαφέρουσα με την στενή έννοια του όρου, θα προσπαθήσω να την παρουσιάσω σήμερα εδώ από την πρακτική της και ουσιαστική της άποψη. Θα ήταν εύκολο να πω ότι, εφόσον υπάρχει χρηματοδότηση, όλα τα έργα από τα κτίρια μέχρι τους ελεύθερους χώρους και τα σκουπίδια, έχουν ενδιαφέρον.
Η κρίση και η εποχή, έχουν αλλάξει τα δεδομένα, όπως θα έπρεπε να είχαν αλλάξει με τα ίδια σημερινά στοιχεία, τον τρόπο λειτουργίας μας από δεκαετίες πριν.
Εκτιμώ και πιστεύω ότι, οι θετικές δράσεις για την Θεσσαλονίκη Πράσινη Πρωτεύουσα της Ευρώπης, δεν πρέπει να περνάει μέσα από δανειακή χρηματοδότηση και πολύ λίγο μέσα από Ευρωπαϊκή χρηματοδότηση – παρόλο που αυτή σε κάποιες περιπτώσεις θα χρειαστεί. Δεν πρέπει τα έργα αυτά να γίνουν με την μορφή δημοσίων ή δημοτικών περιφερειακών έργων. Αυτή ακριβώς η λογική μας έφερε στο αδιέξοδο τόσα χρόνια, που πρέπει να αλλάξουμε και στην δημιουργία του θυμού, που όσο δυσάρεστος και να είναι, ίσως είναι η σημερινή κινητήρια δύναμη.
Η επιχειρηματική πρόταση είναι συγκεκριμένη. Σε όλες τις δράσεις και σε όλα τα έργα: συμβάσεις παραχώρησης. Από το πράσινο, τους ποδηλατοδρόμους, τα σκουπίδια, τα parking, τις αναπλάσεις χώρων, η κεντρική λογική πρέπει να είναι παραχωρήσεις και συμβολαιογραφικές δεσμεύσεις.
Αν μπείτε στα διάφορα site των πόλεων της Ε.Ε., που έχουν πάρει βραβεία για την Πράσινη Πρωτεύουσα, από τη μια θα χαρείτε για αυτά που θα δείτε να είναι πραγματικότητα και από την άλλη θα λυπηθείτε, γιατί εμείς δεν τα κάναμε.
Εκτιμώ και πιστεύω ότι, μπορούμε και τώρα, άσχετα με το αποτέλεσμα του διαγωνισμού, εφαρμογή των δράσεων «Θεσσαλονίκη Πράσινη Πρωτεύουσα».
Παράδειγμα για αυτόν τον τρόπο δράσεων, έχει ακουστεί και έχει προταθεί, με πρωτοβουλία του Πολυτεχνείου στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, όταν ο Πρόεδρος του Οργανισμού για την πολεοδομική ανάπτυξη της Βαρκελώνης, κ. Jose Acebillio, παρουσίασε πως αναμορφώθηκε η Βαρκελώνη, από την κατάσταση που ήτανε, σε μια θαυμαστή και «δακτυλοδεικτούμενη» πόλη, χωρίς κρατική ή κυρίως δανειοδοτούμενη ενίσχυση.
Πρακτική επιχειρηματική πρόταση θα ήταν ο Δήμος να δημιουργήσει, είτε τυπικά, είτε άτυπα, μια υπηρεσιακή δομή, στην οποία θα προτείνονται έργα και δράσεις, χωρίς κρατική δανειοδότηση, κάτι σαν: Θεσσαλονίκη η Πόλη της Ανάπλασης ή Έργα για την Θεσσαλονίκη Πράσινη Πρωτεύουσα.
Αρχικό πρακτικό νομικό εργαλείο, είναι το Ρυθμιστικό Σχέδιο Θεσσαλονίκης. Πέρυσι, το 2011, κατετέθη σχέδιο για διαβούλευση, καθώς επίσης κατατέθηκαν και προτάσεις. Βασικές λογικές που επισημάνθηκαν, πάντα με επιχειρηματικά κριτήρια είναι ότι πρέπει να φύγουμε από τα προ δεκαετίας παρωχημένα στοιχεία, να αναγνωρίζουμε τους μύθους των αντιαναπτυξιακών δράσεων που κατατρέχουν την πόλη μας και να επιλέξουμε προτεραιότητες φιλικές, για την προσέλκυση παραγωγικών επενδύσεων κάθε μορφής, που θα δημιουργήσουν ΑΕΠ και θέσεις εργασίας στην περιοχή. Επιτρέψτε μου να εισηγηθώ ότι, πρέπει φυσικά το σύνολο της χώρας και ειδικά η πόλη μας, να απομακρυνθεί από τις αγκυλώσεις του παλιού μοντέλου λειτουργίας των θεσμών και θα πρέπει σε κάθε δράση, να επιλέγεται το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, να παραχωρείται ένα μικρό τμήμα του εναπομείναντος πλούτου, για να αξιοποιηθεί το υπόλοιπο.
Θα μπορούσα να αναφερθώ σε πάρα πολλά συγκεκριμένα παραδείγματα, αλλά θα αναφερθώ σε 2-3 μόνο. Πως θα επιταχύνουμε τις μεταφορές, εκτός από τις δράσεις μετρό, που είναι δρομολογημένες, για να κάνουμε μια πιο ευχάριστη και πιο πράσινη πόλη ? Φανταστείτε την πόλη, χωρίς να καταλαμβάνουν τους δρόμους τα αυτοκίνητα για χώρους στάθμευσης. Πολλά έχουν ειπωθεί για δημοτικά parking. Ας παραχωρηθούν κάποιοι χώροι σε επιχειρηματίες, με αντάλλαγμα να γίνει υπόγειο parking όλη η Αριστοτέλους, από την θάλασσα ως την αρχαία αγορά, με προσβάσεις από την Νίκης μέχρι και την Εγνατία. Να αποκατασταθεί η επιφάνεια και τα τυχόν αρχαία που θα βρεθούν, να εγκιβωτισθούν σε γυάλινες προσθήκες, για ένα πραγματικό υπόγειο μουσείο της πόλης. Για να γίνει το business center στους Λαχανόκηπους, ας παραχωρηθεί μέρος της δημοτικής έκτασης και ας βρούμε οι επιχειρηματίες τον τρόπο να κάνουν το υπόλοιπο business park, να γίνει η πρόσχωση δυτικά του λιμανιού για να ξεφύγει η πόλη από τον βούρκο που είναι σήμερα και κατά την δική μου εκτίμηση, όπως και πολλών άλλων, να δημιουργηθεί ένα μεγάλο εκθεσιακό κέντρο, όπως έχει γίνει και σε άλλες περιπτώσεις, και στην Αθήνα και στο εξωτερικό. Η μέθοδος των συμβάσεων παραχώρησης με συμβολαιογραφικές πράξεις, πάντα έχει αποτέλεσμα.
Πιο μικρά παραδείγματα θα μπορούσαν να είναι οι χώροι των x στρεμμάτων, που από σκουπιδότοπους σήμερα, με παραχώρηση του 10% για ίδια χρήση, π.χ. μπορεί το 90% να γίνει ένα ωραίο πάρκο.
Εξίσου εύκολες δράσεις, θα μπορούσαν να ήταν η αδειοδοτική διαδικασία να κρατάει μόνο 2-4 μήνες, να θεσμοθετηθεί η απαλλαγή από τις όποιες μακροχρόνιες δεσμεύσεις δημόσιου πλούτου, να προβλεφθεί αλλαγή στη σύνθεση του συμβουλίου του ρυθμιστικού σχεδίου που να περιλαμβάνει οικονομική και επιχειρηματική άποψη και φυσικά και να δημιουργηθεί ένα συντονιστικό όργανο – μητροπολιτική Θεσσαλονίκη, που να περιλαμβάνει όλους τους δήμους της μείζονος Θεσσαλονίκης.
Αυτή είναι η επιχειρηματική πρόταση, που μπορεί να έχει αποτέλεσμα, όπως αποτέλεσμα έχει στις περισσότερες πόλεις της Ε.Ε., που από πολλά χρόνια, έχουν πάψει να σκέφτονται και να ζουν με γραφειοκρατία, τις ρυθμίσεις, τις συναλλαγές, τα μικρά ιδιοτελή οφέλη, από την εκμετάλλευση ότι θα «φρενάρουμε» την πρόοδο και του «όχι στο ότι τίποτα δεν μπορεί να γίνει».
Οι λογικές αυτές, δεν είναι αυθαίρετες, δεν είναι τυχαίες και πιστεύω ότι είναι επιχειρηματικές προτάσεις, που μπορούν να έχουν μέλλον και επιτυχία. Δανειακή χρηματοδότηση για οτιδήποτε, δεν πιστεύω ότι μπορούμε να έχουμε σε απεριόριστο βαθμό. Άλλωστε, και όσες αναπτυξιακές δράσεις γίνονται, ή μπορούν να χρηματοδοτηθούν από την διεθνή κοινότητα, θα πρέπει με αυστηρότητα να κατευθυνθούν στην δημιουργία θετικού, τοπικού και εξαγώγιμου ΑΕΠ και στην δημιουργία μονίμων θέσεων εργασίας.
Ολοκληρώνοντας, επιτρέψτε μου να επισημάνω ότι μύθοι είναι: οι προσδοκίες για ατέλειωτα δανειακά κεφάλαια, οι προσδοκίες ότι πάντα θα κερδίζουμε από τα γραφειοκρατικά εμπόδια στην επιχειρηματική δραστηριότητα, στην κοινωνική ανάπτυξη και στην ευμάρεια της κοινωνίας και της πόλης μας.
Πραγματικότητα είναι: η οικονομική ανάλυση και ο ορθολογισμός στην εξεύρεση χρηματοδότησης και στην υλοποίηση έργων που θα προσφέρουν πράσινη ανάπτυξη, εξοικονόμηση ενέργειας στα κτίρια, βελτίωση στην άνεση και στο χρόνο μεταφορών, ελεύθερους χώρους για να χαίρεται ο κόσμος, καθαριότητα, διαχείριση των σκουπιδιών, αξιοποίηση και ανάπλαση των ελεύθερων χώρων, μεταφορά της ΔΕΘ και πρόοδος στο μέλλον. Έτσι μόνο εκτιμώ ότι, η Θεσσαλονίκη μπορεί να διεκδικήσει βάσιμα και γρήγορα, τον τίτλο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Πρωτεύουσας.
*Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος της Φιλίππου Δομικά Έργα Α.Ε. / Εισήγηση στην ημερίδα του Δήμου Θεσσαλονίκης, με θέμα «Θεσσαλονίκη: Ευρωπαϊκή Πράσινη Πρωτεύουσα 2014; Η διαμόρφωση ενός νέου αστικού περιβάλλοντος και τα αναπτυξιακά οφέλη για την πόλη και τους πολίτες»
