Γράφει η Κατερίνα Κονιδάρη / ψυχολόγος – ψυχοθεραπεύτρια
Ξέρεις τι κοινό έχουν οι κάτοικοι της Λέσβου, με τους πρόσφυγες της Λέσβου; Έχουν χάσει τον έλεγχο των ζωών τους – όσο υπάρχει αυτό το πράγμα – οι μεν λιγότερο σε σύγκριση, οι δε δραματικά.
Προσφυγικά κύματα ή προσφυγικές ροές – ονομασίες που αποδίδουν χαρακτηριστικά φυσικού φαινομένου και άρα φέρουν κάτι το ανεξέλεγκτο – παρασύρουν και μεταφέρουν χιλιάδες ανθρώπους στις ακτές κάποιον λιγότερων ή και ελαχίστων γηγενών πληθυσμών. Η κατ’ ανάγκη πολιτισμική επαφή που προκύπτει δεν έχει καλούς και κακούς, αλληλέγγυους (αλήθεια, έχουμε ξεχάσει να ορίζουμε αλληλέγγυους προς ποιον, ο «αλληλέγγυος» τείνει να γίνει γενικό πολιτικό κατηγόρημα) και τέρατα, αγνούς πρόσφυγες και συμφεροντολόγους κάτοικους, φασίστες και ανθρωπιστές, παρά μόνο δυο μέρη με διαφορετικές ανάγκες και προβλήματα, που καθώς δημιουργούν μια ενδιαφέρουσα ιστορία, παράγουν ρόλους, για όλους όσους θέλουν να αναδείξουν τον έναν η τον άλλο, ως τον καλό πρωταγωνιστή.
Τα πράγματα όμως είναι περισσότερο πεζά. Με τον όρο «πολιτισμοποίηση» περιγράφεται η δυναμική διαδικασία που προκύπτει από την επαφή ανάμεσα σε δυο μέρη με διαφορετικούς πολιτισμούς. Για τους πρόσφυγες είναι μια επώδυνη εμπειρία. Ενώ αρχικά, με την άφιξή τους περνούν ένα στάδιο ευφορίας για το γεγονος ότι διασώθηκαν και βρίσκονται πια σε έναν ασφαλή τόπο, σε διάστημα τεσσάρων με έξι μηνών βιώνουν έντονο πολιτιστικό σοκ. Σε περίπτωση που εν τω μεταξύ κρατούνται σε κέντρα φιλοξενίας μιλάμε για το στάδιο του συρματοπλέγματος. Εγκλωβισμένοι στον τόπο που τους έσωσε, εγκαταλείπουν παλιές συνήθειες και αξίες και προσπαθούν να εξισορροπήσουν τις νέες. Κουβαλώντας τον πόλεμο, τη βία, το χάος και μη μπορώντας να πάνε ούτε μπροστά, ούτε πίσω, νιώθουν άγχος, σύγχυση, φόβο, ενώ πρέπει να αντιμετωπίσουν τις βασικές τους ανάγκες και ίσως το κυριότερο: την ακινησία. Αυτοί που διέσχισαν χιλιόμετρα για να σωθούν είναι τώρα αδρανείς, πάλι κάτι πανω από αυτούς τους ορίζει. Μένουν σε σκηνές – μια διάσταση προσωρινότητας, τα παιδιά τους πηγαίνουν σχολείο – μια διάσταση κανονικότητας. Η έλλειψη μιας νοηματοδοτημένης δραστηριότητας, εργασίας, μέριμνας της καθημερινότητας, δημιουργεί ανασφάλεια και θυμό. Η βία μεταξύ τους μοιάζει με τον αυτοτραυματισμό των φυλακισμένων – επίθεση σε ένα σώμα που δεν νιώθει, που απλά υπάρχει αναμένοντας και τραυματίζεται για να ζήσει μια εξέλιξη.
Αλλά και στην τοπική κοινότητα ο χρόνος και ο,τι οι κάτοικοι πίστευαν ότι μπορούσαν να προβλέψουν στη ζωή τους παίρνει νέα μορφή. Περιμένουν. Οι αλλαγές στην κοινωνική δομή, μόνο και μόνο από τη συνθήκη της ύπαρξης κέντρου φιλοξενίας, είναι δεδομένες. Σε ατομικό επίπεδο αφορούν μια επανατοποθέτηση στην ταυτότητα και τη συμπεριφορά. Οι πρόσφυγες είναι εκεί «να, είναι σε αυτόν το χώρο», και ταυτόχρονα δεν είναι – «γιατί θα φύγουν, έτσι δεν είναι;»
Οι πρόσφυγες στη Λέσβο, στη Χίο, την Κω, το Ωραιόκαστρο βρίσκονται απέναντι σε αυτό, οι κοινωνίες έρχονται αντιμέτωπες με το ίδιο: το συρματόπλεγμα. Ο καταυλισμός ορίζει τη ζωή τους. Το στάδιο της ευφορίας, που όλοι ήταν καλοί, οι μεν ανακουφισμένοι, οι δε σωτήρες – όταν έρχονταν ηθοποιοί και εικαστικοί για να δώσουν το παράδειγμα, αλλά και για να επιβεβαιώσουν τα ανθρωπιστικά τους συναισθήματα, έχει περάσει. Τώρα έμειναν μόνοι με το συρματόπλεγμα. «Κανείς εδώ δεν ξέρει ποιος είμαι», λέει ο Σύριος, «Κανείς εδώ δεν ξέρει τι θα κάνουμε» λέει ο κάτοικος. Είναι εύκολο να δώσεις τον ρόλο του κακού σε κάποιον. Το δύσκολο είναι να βοηθήσεις απελπισμένους ανθρώπους όταν αυτοί παύουν να είναι ευγνώμονες για τη βοήθεια και ανθρώπους που αλλάζουν τους όρους με τους οποίους όριζαν τη ζωή και τον τόπο τους, όταν παύουν να έχουν εμπιστοσύνη σε ένα θετικό μέλλον.
