ΜΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΣΤΙΚΗ ΤΑΞΗ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΑΣ
Τα πορτρέτα, οι μαρτυρίες, οι φωτογράφοι, οι επιχειρηματίες, η αστική τάξη, η διάσω-ση, οι συλλέκτες: η «ευρωπαϊκή» Τραπεζούντα μέσα από το αρχείο της Άννας Θεο-φυλάκτου
Μια έκθεση με φωτογραφίες – ντοκουμέντα που παρουσιάζεται στο Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης έρχεται να μας θυμίσει πόσο «μπροστά» ήταν η κοινωνία του Πόντου, πριν τη λάμψη αυτή σκεπάσει η στάχτη της προσφυγιάς. Μέσα από τα «Πορτρέτα των αστών της Τραπεζούντας» αναδεικνύεται ο κοσμοπολίτικος χαρακτήρα της πόλης η οποία παρουσιάζεται να συνδιαλέγεται με τα μεγάλα κέντρα της Ευρώπης και του Εύ-ξεινου Πόντου, κάτι που χάθηκε από τη συλλογική μνήμη λόγω της προσφυγιάς που ακολούθησε.
Η έκθεση περιλαμβάνει φωτογραφίες κυρίως από το Αρχείο της Άννας Θεοφυλάκτου, μέσα από το οποίο διασώζεται ένα σημαντικό μέρος από την ιστορική μνήμη του Πό-ντου, ωστόσο χρησιμοποιήθηκαν και τεκμήρια από τα αρχεία των Έφης Βαφειάδη, Ζένιας Νικολαΐδου, Μαρίας Σειρηνοπούλου, Κώστα Φωστηρόπουλου και Εριφύλης Χοντολίδου. Ο χάρτης είναι της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών.
Την τεκμηρίωση της έκθεσης εργάστηκαν, εκτός από τη συλλέκτρια, η ιστορικός – Ομότιμη Καθηγήτρια ΑΠΘ Άρτεμις Ξανθοπούλου-Κυριακού και ο ιστορικός – Αν. Καθηγητής ΑΠΘ Ιάκωβος Μιχαηλίδης.
Οι φωτογράφοι – καταγραφείς
Στους αδελφούς Κακούλη οφείλουμε τα καλλιτεχνικά πορτρέτα πολλών Τραπεζουντίων, που περιλαμβάνονται στην έκθεση. Ο Κυριάκος, ο Μιλτιάδης και ο Θρασύβουλος γεννήθηκαν στην Τραπεζούντα. Ο Κυριάκος, ο μεγαλύτερος από τα αδέλφια Κα-κούλη, διατηρούσε φωτογραφείο στην πόλη κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και μάλιστα φωτογράφισε εμβληματικά δημόσια οθωμανικά και χριστιανικά κτίρια της Τραπεζούντας κατ’ εντολήν του Σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Β΄ (1876-1908).
Ο Μιλτιάδης, γεννημένος το 1872, φοίτησε στο Φροντιστήριο Τραπεζούντας και μετέ-βη στο Παρίσι όπου σπούδασε φωτογραφία και διακρίθηκε σε σχετικούς διαγωνισμούς. Επιστρέφοντας, ίδρυσε μαζί με τους αδερφούς του το μοναδικό καλλιτεχνικό φωτογραφείο (studio) στην Τραπεζούντα με την επωνυμία «Αδελφοί Κακούλη-Μαύρη Θάλασσα».
Ο Κυριάκος Κακούλης πέθανε στον Πόντο, ενώ τα αδέλφια του Μιλτιάδης και Θρασύβουλος έφθασαν πρόσφυγες στην Αθήνα όπου και συνέχισαν το επάγγελμα του φωτογράφου και αναφέρονται ως προσωπικοί φωτογράφοι του Νικολάου Πλαστήρα. Ο Θρασύβουλος Κακούλης πέθανε το 1942 και ο Μιλτιάδης το 1954.
Τι δείχνουν τα πορτρέτα
Μέσα από τα «Πορτρέτα των αστών της Τραπεζούντας» ο θεατής μπορεί να διακρίνει στοιχεία για την ιδιωτική αλλά και τη δημόσια ζωή. Η ενδυμασία, η επίπλωση, η οικο-γενειακή και κοινωνική ιεραρχία, η θρησκευτική ζωή βρίσκονται στο επίκεντρο. Αλλά και η ματιά του φωτογράφου προδίδει όχι μόνο τις τεχνικές δυνατότητες της εποχής αλλά κυρίως την κοινωνική διαστρωμάτωση και τον αξιακό κώδικα της κάθε κοινωνί-ας.
Η ζωή στην Τραπεζούντα
Η «περικαλλής και ένδοξος πόλις, η βασιλίς των πόλεων του Ευξείνου Πόντου», πρω-τεύουσα της αυτοκρατορίας των Κομνηνών, Τραπεζούντα, ήταν η μεγαλύτερη σε πλη-θυσμό πόλη του Πόντου στα μέσα του 19ου αιώνα και η έδρα του ομώνυμου βιλαετί-ου. Η περιοχή της, στις νοτιοανατολικές ακτές του Ευξείνου Πόντου, ήταν από τις ση-μαντικότερες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τόσο πολιτικά όσο και οικονομικά, λό-γω της γεωγραφικής θέσης της. Οι Ευρωπαίοι διατηρούσαν προξενεία, ειδικά μετά το 1830, ακριβώς για να εξασφαλίσουν προνομιακή θέση στη διεξαγωγή του διεθνούς εμπορίου αξιοποιώντας παράλληλα τις υπηρεσίες των γηγενών χριστιανικών πληθυ-σμών που έφταναν το 1/3 του συνόλου και ήταν γνώστες της γλώσσας, των ιδιομορ-φιών και του τρόπου αντιμετώπισης προβλημάτων που ανέκυπταν.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, αναπτύχθηκε η αστική τάξη στον Πόντο. Η έντονη δραστη-ριοποίηση των Ευρωπαίων δημιούργησε ευκαιρίες και προοπτικές για το ελληνικό στοιχείο, καθώς μαζί με το αρμενικό, αποτελούσαν το βασικό στήριγμα των ευρωπαϊ-κών επιχειρηματικών δραστηριοτήτων.
Η συνεργασία των Ελλήνων επιχειρηματιών της Τραπεζούντας με σημαντικούς ευρω-παϊκούς εμπορικούς οίκους, αλλά και η ανάπτυξη του εσωτερικού εμπορίου της Μαύ-ρης Θάλασσας ευνόησαν τη δημιουργία μιας κοσμοπολίτικης ελίτ στην πόλη, η οποία βρισκόταν σε άμεση επαφή με την Ευρώπη: Στα εμπορικά και επιχειρηματικά ταξίδια προστέθηκαν σύντομα και ταξίδια για τουρισμό, αναψυχή και εκπαίδευση, τα οποία ενίσχυαν τον δίαυλο επικοινωνίας ανάμεσα στην Τραπεζούντα και τα μεγάλα μητρο-πολιτικά κέντρα της Ευρώπης και του Εύξεινου Πόντου. Μαζί με τα προϊόντα της ευ-ρωπαϊκής βιομηχανίας που προβλέπονταν από τις εμπορικές συμφωνίες άρχισαν να καταφθάνουν στην Τραπεζούντα νέες ιδέες, μόδες, περιοδικά και βιβλία, πολιτιστικά αγαθά που έκαναν προσιτές τις ευρωπαϊκές πολιτιστικές κατακτήσεις στα βόρεια πα-ράλια της Μικράς Ασίας.
Η αστική τάξη της Τραπεζούντας εκτός από τις συναναστροφές της με την Ευρώπη έκανε αισθητή την παρουσία της και στην τοπική κοινωνία με τη δημιουργία πολλών και σημαντικών φιλεκπαιδευτικών, φιλανθρωπικών, αθλητικών συλλόγων, γεγονός που συνέβαλλε αποφασιστικά στην εκπαιδευτική και πνευματική ανάπτυξη, όχι μόνο της Τραπεζούντας, αλλά και πολλών οικισμών της ενδοχώρας της.
Πρώτη δημοσίευση: εφημερίδα thessnews, φύλλο 21.1.2017
