Συνέντευξη στη Στελίνα Μαργαριτίδου
Μια έκθεση 13 εικαστικών από την Ελλάδα και τη Γαλλία εκθέτουν στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού την άποψή τους για την Ουτοπία και την Κρίση.
Οι καλλιτέχνες συντάχθηκαν για να «στοχαστούν και να διασταυρώσουν» όπως λένε «την έννοια της ουτοπίας με την κρίση που βιώνει η Ελλάδα σήμερα. Το αποτέλεσμα επιχειρεί μια κρίση που βιώνει η Ελλάδα σήμερα. Το αποτέλεσμα επιχειρεί μια εικαστική προσέγγιση της ουτοπίας που δυνητικά μπορεί να επιτευχθεί σε προσωπικό ή συλλογικό πλαίσιο, με γνώμονα την τέχνη και την καλλιτεχνική σκέψη.
Η ομάδα θεωρεί πως η τέχνη εκτός από εμπειρία των αισθήσεων είναι και άρθρωση σκέψης. Ο καλλιτέχνης στέκεται σ εκείνο το σημείο ακριβώς που μεταβαίνει από την συμπίεση της πραγματικότητας στην γοητεία της ουτοπίας και αυτό ακριβώς το σημείο θέασης προτείνει. Καλεί τον καθένα να σκεφτεί καλλιτεχνικά, να χρησιμοποιήσει την φαντασία του και τον ελεύθερο πειραματισμό να εμπιστευθεί τις αισθήσεις του. Θέτει ερωτήματα: Είναι η τέχνη «διαχειριστής» του παράδοξου; Είναι τα όνειρα οι πρώτοι τόποι συνύπαρξης της ουτοπίας με την πραγματικότητα;
Εμείς πάλι θέσαμε τα δικά μας ερωτήματα στις εικαστικούς Βάγια Πολίτη και Françoise Bonnerot. Οι απαντήσεις που λάβαμε, είναι η αρχή μιας νέας συζήτησης που ξεκινά ο καθένας με τον εαυτό του, μόλις τελειώσει την ανάγνωση αυτού του κειμένου…
Τι είναι ουτοπία;
Η ουτοπία είναι μια έννοια φαντασιακή και στις περισσότερες περιπτώσεις είναι καρπός συλλογικού οράματος: αφορά το ερώτημα του πως ζούμε μαζί σε μια καλύτερη κοινωνία. Μένει να προσδιοριστεί το τι σημαίνει ζούμε μαζί και πως ορίζει ο καθένας την καλύτερη κοινωνία.
Για μένα η έξοδος από την κρίση δεν μπορεί παρά να είναι είναι συλλογική χωρίς ηγέτες και χωρίς ήρωες : η μεγάλη ουτοπία είναι να συνειδητοποιήσει ο καθένας την ευθήνη των επιλογών του για το πως θέλει να ζήσει.
Γιατί δεν υπάρχει ελεύθερη επιλογή ;
Αυτό δεν είναι αλήθεια. Ζούμε σε μια κοινωνία για να καταναλώνουμε προϊόντα και θεάματα. Όμως αυτό που αναλώνεται πραγματικά είναι η σκέψη και ο χρόνος μας : Θεωρούμε πλέον ότι τα πράγματα δεν μπορούν να είναι διαφορετικά. Έχουμε περάσει δηλαδή από τον φιλελεύθερο στον απολυταρχικό καπιταλισμό. Σ’ ένα τέτοιο καθεστώς η λογοκρισία δεν ασκείται απ’ έξω αλλά από μέσα, όπως ακριβώς στον μεγάλο αδερφό του Οργουελ. Όταν λογοκρίνουμε οι ίδιοι τον εαυτό μας, όταν δεν του επιτρέπουμε να σκεφτεί αλλιώς, τότε ζούμε στην απόλυτη δικτατορία της σκέψης. Μόνο σ’ ένα τέτοιο καθεστώς δεν έχουμε ελεύθερη επιλογή.
Πόσο κοστίζει σήμερα η τέχνη ;
Αν η ερώτηση σας έχει να κάνει με την κοστολόγηση του έργου τέχνης, αυτό ορίζεται από το κόστος των υλικών, του χώρου εργασίας και τις ώρες εργασίας του καλλιτέχνη στις οποίες συμπεριλαμβάνονται τόσο οι ώρες υλοποίησης όσο και οι ώρες σύλληψης και επεξεργασίας. Τέλος είναι και η υπογραφή του καλλιτέχνη. Η υπερκοστολόγηση κατασκευάζεται από το σύστημα αγοράς της τέχνης.
Όλα αυτά σημαίνουν ότι η οικονομική αξία ενός έργου τέχνης δεν έχει απαραίτητα καμία σχέση με την διαχρονική του αξία.
Από ποιόν χρειάζεστε μια εξουσιοδότηση για δράση;
Εγώ προσωπικά από κανέναν. Δεν πιστεύω στην κατά μέτωπο αντιπαράθεση και είμαι ενάντια σε κάθε μορφή βίας. Παρά ταύτα, όταν το σύστημα γίνεται απάνθρωπο χρειάζεται μια συλλογική λύση. Πρέπει επίσης να έχουμε υπόψη μας ότι όσο εξαθλιώνεται μια κοινωνία τόσο πιο βίαια θα είναι η έξοδος της από την εξαθλίωση. Η ιστορία το έχει αποδείξει. Ένα άλλο ερώτημα είναι αυτό της δράσης: ποια δράση απαιτείται για να βγούμε από την κρίση, και τι κάνουμε μετά;
Είναι ουτοπικό ν’ αντιστέκεσαι σήμερα;
Φυσικά και είναι. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα σταματήσουμε να ψάχνουμε κάθε δυνατή μορφή αντίστασης στην οικονομική εκμετάλλευση, την υποχρεωτική κατανάλωση, την κοινωνική αποξένωση και την ανθρώπινη αδιαφορία.
Ο χαμένος χρόνος έχει αξία ;
Για μένα δεν υπάρχει χαμένος χρόνος. Πριν απο την βιομηχανική επανάσταση πιστεύω ότι ούτε καν αντιλαμβανόμασταν την έννοια αυτή. Το χάσιμο του χρόνου μπήκε ως έννοια από την στιγμή που αρχίσαμε να μιλάμε για σχέσεις παραγωγής και ειδικότερα από την στιγμή που τέθηκε η έννοια της αποδοτικότητας. Όταν ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως πηγή παραγωγικότητας (Ressourcehumaine) ακριβώς όπως ένα φυσικό κοίτασμα (Ressourcenaturelle) και ως εκ τούτου ανταλλάξιμος και αναλώσιμος, τότε νομίζω ότι χάνουμε την μπάλα. Η λογική του κέρδους είναι αυτή που διαβρώνει όχι μόνο την σχέση μας με τον χρόνο αλλά και οτιδήποτε μας κάνει ανθρώπους.
Για μένα το αντίβαρο του χαμένου χρόνου δεν είναι ο κερδισμένος χρόνος, αυτά τα δυο δείχνουν να είναι οι δυο όψεις του ίδιου νομίσματος, αλλά ο βιωμένος χρόνος.
Μήπως είμαστε όλοι εγκλωβισμένοι σ’ ένα αεροπλάνο; ποιος το οδηγεί; πού κατευθύνεται;
Αντιστρέφοντας την ερώτηση θέλω να ρωτήσω: εάν είμαστε όλοι εγκλωβισμένοι στο πολιτικό σύστημα του φιλελεύθερου καπιταλισμού το οποίο επιβάλλεται μέσα από την τραπεζική κυριαρχία ποιός μας οδηγεί και που νομίζετε ότι οδηγούμαστε;
Η ουτοπία είναι ηθική στάση η πολιτική ιδεολογία;
Κάθε ηθική επιλογή μας εμπεριέχει πολιτική τοποθέτηση. Θεωρούμε ότι οι ηθικές μας επιλογές όταν ασκούνται στον ιδιωτικό μας χώρο (στο ζευγάρι, στην ανατροφή παιδιών κτλ.) δεν είναι πολιτική αλλά γίνονται όταν ασκούνται στον δημόσιο χώρο. Όμως το ένα εμπεριέχει το άλλο: μπορείτε να φανταστείτε έναν δημοκράτη δημοτικό σύμβουλο να δέρνει την γυναίκα του; Η δημοκρατία στην κοινωνία δεν συμβιβάζεται με την άσκηση οικογενειακής βίας, άρα ο κύριος σύμβουλος σε κάποιο από τα δυο ψεύδεται.
Το ουτοπικό όραμα απαντά σε επιλογές τόσο ηθικές όσο και πολιτικές. Για να έχει νόημα ένα όραμα που μας αφορά όλους θα πρέπει εμείς να του δώσουμε το νόημα που επιθυμούμε, κανείς άλλος δεν μπορεί να το κάνει για λογαριασμό μας…
Ο καλλιτέχνης μπορεί να σώσει τον εαυτό του ;
Η τέχνη δεν υπάρχει για να σώσει κάτι ή κάποιον, δεν είναι ακόμα μια θεραπεία ανάμεσα σε πολλές άλλες. Δεν είναι η δουλειά της τέχνης να εφησυχάζει ούτε να προτείνει συνταγές ευτυχίας, αυτό το κάνουν πολύ καλά τα κανάλια. Η δουλειά της είναι να θέτει ερωτήματα και αν έχει πραγματικά έναν υψηλό ρόλο, προσωπικά θεωρώ ότι είναι αυτός της αφύπνισης της συνείδησης.
Πιστεύετε ότι η ζωή σας είναι ένα έργο ; Τι τίτλο θα είχε;
Αν δεν έβλεπα το έργο μέσα από την ζωή μου δεν θα επέλεγα να κάνω τέχνη. Η τέχνη είναι βιωματική, αλλά το βίωμα δεν φτάνει : θέλει πολύ σκέψη και πολύ δουλειά για να πας από το προσωπικό στο οικουμενικό. Δεν νομίζω οτι μπορώ να δώσω στην ζωή μου έναν τίτλο, αυτομάτως θα την περιόριζα και θα έχανα την σφαιρική εικόνα.
Η πραγματική τέχνη πρέπει να πάρει τα βουνά;
Είναι αλήθεια ότι η αντίσταση παραδοσιακά λάμβανε χώρα στα βουνά : Απ όσο ξέρω στην Ελλάδα, Γαλλία και Ισπανία γινότανε εκεί, μακριά από τον αστικό ιστό.
Το ερώτημα της τέχνης στο βουνό για μένα είναι το εξής: εάν ο καλλιτέχνης θέλει να μιλήσει για τα πραγματικά προβλήματα μιας κοινωνίας μπορεί να το κάνει αυτό μέσα στο δίκτυο του συστήματος τέχνης όπου το καλλιτεχνικό έργο αντιμετωπίζεται ως προϊόν και ως εκ τούτου υπόκειται στους νόμους της αγοράς τέχνης ; H αγορά τέχνης δεν λειτουργεί για να θίξει προβλήματα αλλά για δημιουργήσει μύθους και να πουλήσει προϊόντα.
Το σίγουρο είναι ότι για να θίξεις τέτοια προβλήματα όντας καλλιτέχνης σημαίνει ότι πρέπει να βρεις τους χώρους και τα δίκτυα για το κάνεις. Και όταν αυτά δεν υπάρχουν πρέπει να τα επινοήσεις, όχι μόνος σου, πάντοτε με τους άλλους.
Πιστεύετε ότι τα παιδιά λιποθυμούν εξαιτίας των τραπεζών;
Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία επί τούτου.
Όταν στον 18ο αιώνα διαχωρίστηκε η εκκλησιαστική από την πολιτική εξουσία στην Γαλλία, το κράτος αντικατέστησε τον Θεό. Στον 20ο αιώνα, το κράτος πρόνοιας έχει αντικατασταθεί από το τραπεζικό σύστημα: στην πρώτη περίπτωση πρόκειται για έναν « ανθρώπινο » καπιταλισμό, στην δεύτερη περίπτωση πρόκειται για έναν « επιθετικό » καπιταλισμό. Το ίδιο σύστημα είναι, απλώς τώρα έχει φτάσει στα όρια του γιατί εμφανίζεται ως η μοναδική οδός χωρίς κανένα μέτρο σύγκρισης μ’ ένα σύστημα πιο δίκαιο για τους πολλούς.
Είναι ουτοπικό να γερνάς με αξιοπρέπεια ή να ονειρεύεσαι με προοπτική ;
Και τα δύο καπετάνιε! Το να μπορείς να προβάλεις αξιοπρεπώς τον εαυτό σου στο μέλλον προϋποθέτει να έχεις πραγματική προοπτική.
Χωρίς προοπτικές δεν είμαστε τίποτα : ζούμε για το σήμερα βασισμένοι στο ένστικτο αυτοσυντήρησης. Αυτό είναι επικίνδυνο γιατί μπορεί να φέρει μια κοινωνία σε επίπεδο αποκτήνωσης. Άνθρωπος σημαίνει να μπορώ να προβάλλω τον εαυτό μου μέσα στο χρόνο, τόσο στο παρελθόν (Μνήμη) όσο και στο μέλλον (Όραμα). Όταν στερούμαστε την μνήμη στερούμαστε και το όραμα. Αυτά τα δύο πάνε μαζί.
INFO
Διάρκεια: 27/01 έως 19/03 /2017 | Ώρες λειτουργίας: κάθε μέρα 09.00-16.00
