«Πριν από δέκα χρόνια, επισκέφθηκα την Κούβα για ένα ταξίδι αναψυχής. Δεν ήμουν εκεί για κάποιο ρεπορτάζ. Αλλά μου φάνηκε ενδιαφέρον να μοιραστώ κάποιες από τις σημειώσεις μου, σε μια περίοδο παραληρήματος της ριζοσπαστικής αριστεράς αμέσως μετά το δημοψήφισμα για την οικονομία της αγοράς, που αναδημοσιεύω σήμερα τη στιγμή που ορισμένοι άλλοι παραληρούν αποτίοντας φόρο τιμής στον Φιντέλ Κάστρο ο οποίος, ακόμα και νεκρός, παραμένει ένας αδίστακτος και αιμοδιψής δικτάτορας. Με λίγα λόγια, μια πραγματική λέρα. Το γεγονός ότι πίστεψε στα νιάτα του στην κουβανική επανάσταση, όπως και άλλοι πίστεψαν στον Στάλιν ή τον Τσάβες, δεν δικαιολογεί αυτή την τύφλωση που αποτελεί προσβολή για ένα λαό που υποφέρει και λαχταρά να ξεφύγει από αυτή την γεροντοκρατούμενη δικτατορία» | Σημείωση του συντάκτη σε ανάρτηση στο facebook…
(Άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 14 Ιανουαρίου 2008 και αναδημοσιεύθηκε λόγω επικαιρότητας)
Του Jean Quatremer / απόδοση: Μαριάνθη Πάσχου
Ο Melchior γράφει προσεκτικά τη διεύθυνσή του σε ένα κομμάτι χαρτί και προσθέτει το νούμερο παπουτσιών που χρειάζεται για τον εαυτό του, τη γυναίκα του και το κοριτσάκι τους: «στείλτε μου επίσης και βαμβακερά μπλουζάκια, σαπούνι, σαμπουάν και οδοντόκρεμα». Επιμένει, μιλώντας ένα μίγμα από ισπανικά και γαλλικά: «στείλτε και μεταχειρισμένα πράγματα, δεν έχει καμιά σημασία, αλλά κυρίως σε πακέτα των δυο κιλών το πολύ. Αν είναι παραπάνω, δεν θα το παραλάβω ή θα πρέπει να πληρώσω τεράστιους φόρους». Ο Melchior, με τον οποίο πέρασα μια μέρα μετά από μια τυχαία συνάντηση, ελπίζει ότι δεν θα τον ξεχάσω: του υπόσχομαι ότι θα γίνω η προσωπική του ανθρωπιστική οργάνωση…
Βρισκόμαστε εκατό χιλιόμετρα από την Αβάνα, στην κουβανική ύπαιθρο. Είμαι εκεί με άδεια για δέκα μέρες, αλλά πώς να αγνοήσω τη δυστυχία ενός λαού που πειραματίζεται για σχεδόν πενήντα χρόνια στον «υπαρκτό σοσιαλισμό»; Η Κούβα, η χώρα όπου το σαπούνι είναι το πιο πολύτιμο δώρο, περισσότερο κι από το χρήμα. Μόλις απομακρύνεσαι από τα επίσημα κυκλώματα και τα πάρκα για τουρίστες του Valadero, η αποτυχία της εθνικοποιημένης και συγκεντρωτικής οικονομίας είναι προφανής. Ο επαναστατικός μύθος καταρρέει μέσα σε λίγα λεπτά, μπροστά στη θέα των αστυνομικών σε κάθε γωνιά του δρόμου και αυτών των ανθρώπων που εγκατέλειψαν κάθε ελπίδα για καλύτερη ζωή.
Ήθελα εδώ και καιρό να επισκεφτώ αυτό το νησί, περίεργος να δω με τι μοιάζει η πατρίδα του Φιντέλ Κάστρο, την οποία, μια συγκεκριμένη γαλλική αριστερά, δίνει ως παράδειγμα – μαζί με την Βενεζουέλα του Τσάβες – αντίστασης στην οικονομία της αγοράς, στην παγκοσμιοποίηση και στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Είναι τυχαίο το ότι βρίσκει κανείς, σε περίοπτη θέση σε όλα τα καλά βιβλιοπωλεία της Κούβας, το βιβλίο συνεντεύξεων του Κάστρο από τον Ignacio Ramonet, τον ιδιοκτήτη της εφημερίδας « Le Monde Diplomatique » και έναν από τους ιδρυτές της Attac (Association pour la taxation des transactions financières et pour l’action citoyenne = Ένωση για την φορολόγηση των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών και για τη δράση πολιτών); Η δε Danièle Mitterrand, η χήρα του πρώην Γάλλου Προέδρου, δεν δήλωσε ότι είδε στο καθεστώς του Κάστρο «την μεγαλύτερη επιτυχία του σοσιαλισμού»;
Όπως λένε οι Κουβανοί, γελώντας ειρωνικά «Η Κούβα έχει 11 εκατομμύρια κόσμο, εκ των οποίων 5 εκατομμύρια μπάτσους»
Ωστόσο, λίγες μέρες αρκούν ώστε να καταλάβει κανείς πως βρίσκεται σε μια δικτατορία και δυσκολεύεται να βρει μια οποιαδήποτε δικαιολογία ως ελαφρυντικό. Όπως λένε οι Κουβανοί, γελώντας ειρωνικά «Η Κούβα έχει 11 εκατομμύρια κόσμο, εκ των οποίων 5 εκατομμύρια μπάτσους». Αλλά είναι αλήθεια ότι ο «υπαρκτός κομμουνισμός» μοιάζει να είναι πιο φιλικός στα τροπικά μέρη από ότι υπό -50° C στη Σιβηρία. Ας είμαστε σαφείς: εδώ δεν πρόκειται για ρεπορτάζ με την αυστηρή έννοια του όρου. Αλλά δεν εμπόδισα τον εαυτό μου να περπατήσει και να χαζέψει εδώ κι εκεί, και να κάνει άπειρες τυχαίες συναντήσεις – οι άνθρωποι θέλουν να μιλήσουν στους ξένους και τους υποδέχονται με άνεση – από τις οποίες αποκόμισα αρκετές πληροφορίες που θα ήθελα να αποτυπώσω.
Η πρώτη έκπληξη που περιμένει τον επισκέπτη είναι αυτή του διπλού νομισματικού συστήματος και ως εκ τούτου οικονομικού. Το νόμισμα που ισχύει στο νησί είναι το «εθνικό πέσο». Δεν έχει σχεδόν καμιά αξία στο νησί και σαφώς καμιά εκτός νησιού. Αλλά το σημαντικότερο είναι ότι το νόμισμα αυτό δεν είναι προσβάσιμο στον επισκέπτη ο οποίος δεν μπορεί παρά να πληρώσει σε «μετατρέψιμο πέσο» ή CUC. Η αξία του CUC είναι εντελώς εικονική: το κράτος αποφάσισε ότι αξίζει περισσότερο από το δολάριο και περίπου 77 λεπτά του ευρώ (+ 11% αν πληρώσει κανείς με πιστωτική κάρτα). Όλες οι πληρωμές του επισκέπτη εκφράζονται σε CUC. Κύρια πηγή ξένου συναλλάγματος (πολύ πριν τη μεταφορά των αποθεματικών κεφαλαίων των Κουβανών από το εξωτερικό, το νικέλιο, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο), ο τουρίστας πληρώνει ακριβά.
Οι τιμές στα ξενοδοχεία (τα οποία συχνά ανήκουν στο στρατό μέσω εικονικών εταιριών σε συνεργασία με ξένες εταιρίες) ή στα επίσημα εστιατόρια είναι σχεδόν οι ίδιες με αυτές που ισχύουν στην Ευρώπη. Με το CUC στο χέρι, έχει κάποιος πρόσβαση σε όλα (τουλάχιστον σε ό,τι μπορεί κανείς να βρει στα τοπικά καταστήματα): τρόφιμα, προϊόντα υγιεινής, αλκοόλ, κλπ. Το πρόβλημα είναι ότι και οι ίδιοι οι Κουβανοί πρέπει να πληρώσουν σε CUC για να αποκτήσουν τα αγαθά αυτά. Το σαπούνι, το σαμπουάν, ακόμα και τα γνωστά πούρα, το σύμβολο της Κούβας, δεν μπορούν να αποκτηθούν με εθνικά πέσο. Με άλλα λόγια, υπάρχει έλλειψη των πάντων αν έχεις την ατυχία να μην βρεις μια πηγή τροφοδότησης CUC.
«Συνόδεψα συχνά ως ξεναγός συμπατριώτες σας που εκστασιάζονταν με τον Κάστρο. Είναι τρελοί. Εδώ, τίποτα δεν επιτρέπεται κι αν δεν ανήκετε στο πρότυπο, αν αμφισβητείτε το σύστημα, καταλήγετε στη φυλακή. Αυτό θέλουν;» | Roberto
Άρα, το εθνικό άθλημα είναι να αποκτήσει κανείς μετατρέψιμα πέσο, αν εργάζεται στην τουριστική βιομηχανία (η οποία εξαρτάται από το κράτος) ή αποκτώντας τα με παράνομες συναλλαγές με τους τουρίστες (όλα αγοράζονται και όλα πωλούνται). Για να σας δώσω ένα παράδειγμα, ο μέσος μισθός ενός καθηγητή πανεπιστημίου ή ενός γιατρού είναι περίπου 500 εθνικά πέσο, ή περίπου 13 ευρώ το μήνα… Αυτή η ελεημοσύνη τους δίνει σίγουρα τη δυνατότητα να πληρώσουν ένα νοίκι στο κράτος – το οποίο είναι ιδιοκτήτης ενός μεγάλου αριθμού κατοικιών – για ένα διαμέρισμα (τις περισσότερες φορές σε ελεεινή κατάσταση) ή να αγοράσουν τα βασικά είδη διατροφής. Τίποτα άλλο. Αποτέλεσμα: υπάρχει διαρροή εγκεφάλων προς δραστηριότητες επιβίωσης. Το προσωπικό των ξενοδοχείων συχνά μιλάει πολλές ξένες γλώσσες και μπορεί να επιδεικνύει μεταπτυχιακά στη χημεία ή και τη βιολογία. Μια άλλη λύση είναι να διαφύγουν στο εξωτερικό, κυρίως κατόπιν γάμου με αλλοδαπούς, αν θέλουν να μη ρισκάρουν τη ζωή τους διαφεύγοντας από τη θάλασσα. Συνάντησα πολλούς ανθρώπους των οποίων το παιδί ή ο ξάδελφος είχε παντρευτεί με Γάλλο… Και πάντα μοιάζει αστείο να ακούς έναν Κουβανό να σου εξηγεί ότι η κόρη του ζει στην πόλη Joinville-Le-Pont.
Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης που επιδοτούσε σε μεγάλο βαθμό το νησί, το καθεστώς αναγκάστηκε να κάνει υποχωρήσεις και άρχισε να ανοίγει δειλά την οικονομία του. Το κράτος επέτρεψε τη δημιουργία μικρών ιδιωτικών καταστημάτων: εστιατόρια κάτω των δώδεκα κουβέρ, επισκευές ποδηλάτων, κλπ., μόνος τρόπος για να ενισχυθεί η οικονομία. Ομοίως, το κράτος επιτρέπει την αγορά και μεταφορά εκτός της Κούβας, 50 πούρων χωρίς τιμολόγιο, δηλαδή που αγοράστηκαν από τους «torcedor» (μικροί παραγωγοί πούρων) οι οποίοι εργάζονται για δικό τους λογαριασμό, αντί των 23 πούρων που ίσχυε παλαιότερα. Αλλά το μεγαλύτερο μέρος της οικονομίας παραμένει στα χέρια του κράτους και των συνεργών του, και αυτό το φιλελεύθερο κίνημα για την ώρα έχει σταματήσει. Το νησί ζει αποκομμένο από τον υπόλοιπο κόσμο και μακριά από την παγκοσμιοποίηση από την οποία λαμβάνει μόνο λίγα ψίχουλα.
Από τη στιγμή που όλα ανήκουν στο κράτος και η παραγωγικότητα δεν αμείβεται, η αδιαφορία είναι γενική. Η Graziela διευκρινίζει, σα να θέλει να δικαιολογήσει αυτή την τρανταχτή αποτυχία της «συλλογικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής»: «εντάξει, θα πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη ότι στους Κουβανούς δεν αρέσει και πολύ η δουλειά». Τα κτίρια, ιδιοκτησίες του κράτους, καταρρέουν λόγω έλλειψης συντήρησης (ακόμα κι αν η Παλιά Αβάνα είναι σε στάδιο αποκατάστασης μέσω της διεθνούς χρηματοδότησης). Οι μισές καλλιεργήσιμες εκτάσεις δεν καλλιεργούνται (κάτι που αναγκάζει την Κούβα να εισάγει γεωργικά προϊόντα τη στιγμή που το νησί διαθέτει τα μέσα της διατροφικής του αυτάρκειας). Το οδικό δίκτυο είναι σκέτη καταστροφή… οι δημόσιες υπηρεσίες ερειπωμένες (σας συνιστώ να πάρετε τα τοπικά λεωφορεία ή το αποχετευτικό δίκτυο…). Μόνο η παιδεία (αλλά ακόμα κι εδώ, τα πανεπιστήμια καταρρέουν) και… η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας τα τελευταία δυο χρόνια φαίνεται να έχουν επιτυχία. Οι γιατροί είναι επίσης αξιόλογοι, αλλά τα φάρμακα λείπουν ανηλεώς.
O μέσος μισθός ενός καθηγητή πανεπιστημίου ή ενός γιατρού είναι περίπου 500 εθνικά πέσο, ή περίπου 13 ευρώ το μήνα…
Οι Κουβανοί με υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης, έχουν πλήρη επίγνωση του γεγονότος ότι βρίσκονται σ’ ένα νησί – φυλακή. Το αίσθημα της απογοήτευσης και της ταπείνωσης είναι ισχυρό. Ελπίζουν ότι ο θάνατος του Φιντέλ Κάστρο και στη συνέχεια του αδελφού του Ραούλ, ο οποίος λέγεται ότι έχει σοβαρά προβλήματα υγείας, θα επιφέρει μια αλλαγή καθεστώτος. Οι Κουβανοί ονειρεύονται μόνο ένα πράγμα, μια οικονομία της αγοράς που θα τους δώσει την ευκαιρία να πλουτίσουν και να βγουν από την παρούσα ύφεση. Σε τι χρησιμεύει μια καλή εκπαίδευση και μια καλή υγεία αν δεν μπορείς να τα απολαύσεις; Όπως μου είπαν πολλοί Κουβανοί που συνάντησα: «δεν έχουμε καμιά ελπίδα, αυτό είναι το χειρότερο».
Όταν τις βλέπεις από την Κούβα, οι γαλλικές συζητήσεις σχετικά με τα πλεονεκτήματα της οικονομίας της αγοράς, του «ελεύθερου και ανόθευτου ανταγωνισμού» και της παγκοσμιοποίησης μοιάζουν σουρεαλιστικές. Όταν παρατηρούμε τα στριφογυρίσματα του Σοσιαλιστικού Κόμματος, το μόνο στην Ευρώπη από την σοσιαλιστική οικογένεια, το οποίο να αναρωτιέται ακόμα αν θα πρέπει να δεχθεί την οικονομία της αγοράς, παραμένουμε ονειροπόλοι. Εδώ, ονειρεύονται μόνο ένα πράγμα, συγκεκριμένα, την οικονομία της αγοράς. Ο Roberto, ένας οικοδόμος της Αβάνας, μου εξήγησε ότι ήθελε να δημιουργήσει την δική του επιχείρηση για να βγάλει λεφτά. Είναι έτοιμος να μετακομίσει στη Γαλλία όπου η κόρη του παντρεύτηκε έναν Γάλλο: «ξέρω ότι η ζωή είναι δύσκολη εκεί, αλλά τουλάχιστον θα με αφήσουν να προσπαθήσω να πετύχω. Εδώ, απλά δεν έχω το δικαίωμα να πετύχω. Το κράτος σε όλα, είναι κάτι το φρικτό». Ο Melchior, συχνά τρομάζει με τα λεγόμενα των Γάλλων: «συνόδεψα συχνά ως ξεναγός συμπατριώτες σας που εκστασιάζονταν με τον Κάστρο. Είναι τρελοί. Εδώ, τίποτα δεν επιτρέπεται κι αν δεν ανήκετε στο πρότυπο, αν αμφισβητείτε το σύστημα, καταλήγετε στη φυλακή. Αυτό θέλουν;» «La realitad du communisme» (η πραγματικότητα του κομμουνισμού) αστειεύεται ο Roberto, «είναι αυτό». Δείχνει μια σωρό από μπάζα που φράσσουν τον δρόμο όπου κατοικεί.
Jean Quatremer | Καλύπτει την ευρωπαϊκή επικαιρότητα της εφημερίδας Libération από τον Σεπτέμβριο 1990, στην αρχή ως επικεφαλής του βιβλίου «Ευρώπη» -ένα εβδομαδιαίο οκτασέλιδο ένθετο αφιερωμένο στην οικοδόμηση των κοινοτήτων της Ευρώπης και στη συνέχεια ως ανταποκριτής στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Πριν από αυτά, ασχολήθηκε εντός της ίδιας εφημερίδας, με τα ζητήματα της μετανάστευσης, αλλά και, ευρύτερα, τα πάντα που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα, με το δίκαιο. Έγραψε τα πρώτα του άρθρα για την Libération το 1984.
http://bruxelles.blogs.liberation.fr/2008/01/14/viva-el-economi/
