Το Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πολυτεχνείου του ΑΠΘ: 55 χρόνια δημιουργικού βίου

Του Γιώργου Ν. Παπακώστα / Πρόεδρος του Τμήματος Αρχιτεκτόνωντης Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης*

Πενήντα πέντε χρόνια δημιουργικού βίου και γόνιμης προσφοράς στην αρχιτεκτονική παιδεία του τόπου, στην πόλη και τον πολιτισμό της Θεσσαλονίκης καθώς και στη νεοελληνική μεταπολεμική αρχιτεκτονική.

Είναι πραγματικά μεγάλη τιμή και χαρά για το Τμήμα Αρχιτεκτόνων της Πολυτεχνικής Σχολής  του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, να συμμετάσχει στην   1η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής Θεσσαλονίκης  με ένα σύντομο σχολιασμό των πολύχρονων, ποικίλων και πολύπλευρων σχέσεων  και δεσμών του Τμήματός μας με την αρχιτεκτονική παιδεία και τον τόπο.

Είναι γεγονός ότι το 2011, το Τμήμα μας συμπληρώνει, από το 1956, πενήντα πέντε χρόνια δημιουργικού βίου και γόνιμης προσφοράς στην αρχιτεκτονική παιδεία του τόπου, στην πόλη και τον πολιτισμό της Θεσσαλονίκης καθώς και στη νεοελληνική μεταπολεμική αρχιτεκτονική.  Είναι βέβαιο,  ότι στην Ελλάδα, μέσα σε αυτά τα  χρόνια, έχουν γίνει  τόσα πολλά, όσα ποτέ άλλοτε στους προηγούμενους αιώνες και κανένας νους δεν ήταν υποχρεωμένος να τα προβλέψει. Όλες αυτές οι  αλλαγές, συνέβαλλαν με τον τρόπο τους, έτσι ώστε να διαμορφωθούν νέες σύγχρονες δυναμικές συνθήκες και νέες σχέσεις στην παραγωγή, στην προβολή και στην κατανάλωση της αρχιτεκτονικής και του χώρου, με τέτοιο τρόπο που αυτός να φαντάζει ιστορικά προσδιορισμένος και μελλοντικά αμετάκλητος.

Ωστόσο, τότε στις αρχές της δεκαετίας του ΄60, σε μία μεταπολεμική Ελλάδα, πολιτικά αυταρχική, οικονομικά καχεκτική και τεχνολογικά υποανάπτυκτη, οι πρωτεργάτες καθηγητές μας, ο Θαλής Αργυρόπουλος, ο Θουκυδίδης Βαλεντής, ο Πάτροκλος Καραντινός, ο Χρίστος Λεφάκης, ο Γιώργος Κονταξάκης, ο Νίκος Μουτσόπουλος, ο Χαράλαμπος Μπούρας, ο Νίκος Σαχίνης, ο Γιάννης  Τριανταφυλλίδης, και ο Δημήτρης Φατούρος,  ως εικαστικοί ή  αρχιτέκτονες και προ πάντων ως ερευνητές και δάσκαλοι,  πάντα πίστευαν με πάθος σε μία μεγάλη, ωραία, σωστή Σχολή Αρχιτεκτονικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και τη Θεσσαλονίκη και πάντα στόχευαν με αμείωτο ενδιαφέρον σε ένα ζηλευτό εκπαιδευτικό περιβάλλον αντάξιο των προσδοκιών τους, για όλους, για την πόλη και για τον τόπο. Το 1967 μετατρέπει τη Σχολή σε πολιτικό προπύργιο, η μεταπολίτευση του 1974 την επηρεάζει οργανωτικά και δημιουργικά,  ενώ η απαρχή της δεκαετίας του ΄80 με την πολιτική ανατροπή της δομής της ανώτατης παιδείας, σηματοδοτεί για όλους μία νέα δυναμική εποχή.

Με το πέρασμα του χρόνου και με τη συνεισφορά πολλών, εκπαιδευτών και εκπαιδευομένων,  εν μέσω συγκρούσεων και πολλαπλών μετασχηματισμών, η  πολιτική του Τμήματος μας έχει διαμορφώσει, όλα αυτά τα χρόνια, ένα γόνιμο ερευνητικό και εκπαιδευτικό περιβάλλον αρχιτεκτονικής παιδείας, το οποίο καλύπτει όλη την έκταση του γνωστικού αντικειμένου της αρχιτεκτονικής: από το βιομηχανικό σχεδιασμό αντικειμένων ως την κλίμακα του κτιρίου, του τοπίου, της πόλης και της περιφέρειας, από τις εικαστικές τέχνες  και τη σύνθεση ως την τεχνολογία κατασκευής και την επανάχρηση και από την ιστορία της τέχνης και  της αρχιτεκτονικής ως  την αρχιτεκτονική του μέλλοντός μας δηλ. την αρχιτεκτονική καινοτομία και τη νεωτερικότητα.

Μακριά από την Αθήνα, η Σχολή, και αργότερα ως Τμήμα,  συμμετέχει όχι μόνο στα δρώμενα της Θεσσαλονίκης αλλά και σε πλείστα όσα σημαντικά γεγονότα της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα και στο εξωτερικό: με μία συνεχή φροντίδα για την αρχιτεκτονική παιδεία, για την αξιοπιστία του Τμήματος, για τη δημιουργικότητα των φοιτητών και των φοιτητριών καθώς και για την ποιότητα των ανθρώπων που διδάσκουν στο Τμήμα. Με προεξάρχουσες έννοιες το αμφιθέατρο, το εργαστήριο και το σχεδιαστήριο, τη δημοκρατική εγρήγορση, τη συλλογικότητα, την πολιτισμική διάσταση της αρχιτεκτονικής, τον κεντρικό ρόλο του αρχιτέκτονα – πολίτη – διανοούμενου – δημιουργού, την  ενότητα της έρευνας, της θεωρίας, της κριτικής και του σχεδιασμού, όπως επίσης  και την ενότητα των πεδίων της αρχιτεκτονικής και της πολεοδομίας.

Αυτή η αφοσίωση και η επιμονή του Τμήματός μας στην αρχιτεκτονική παιδεία αλλά και γενικότερα στον αρχιτεκτονικό πολιτισμό θεωρώ ότι είναι η ύψιστη προσφορά του Τμήματος Αρχιτεκτόνων στον τόπο μας.

Το έργο του Τμήματος και οι πολύχρονες, ποικίλες και πολύπλευρες σχέσεις  του με την πόλη και τον πολιτισμό της Θεσσαλονίκης παρουσιάζονται συχνά από τον ειδικό ή μη ειδικό τύπο. Πιο αναλυτικά και συστηματικά έχουν παρουσιασθεί από το  Architects Journal (1986) , από τον κατάλογο της συμμετοχής του Τμήματός μας στην έκθεση των Αρχιτεκτονικών Σχολών στη Biennale της Βενετίας (1991) καθώς και από τον ετήσιο Οδηγό Σπουδών και από την -υπό ανασχεδιασμό-ιστοσελίδα μας.

Ακροθιγώς, οι σχέσεις Τμήματος και Θεσσαλονίκης ανιχνεύονται στο  Πρόγραμμα  Σπουδών, στα ερευνητικά προγράμματα, στη θεματική πολλών διδακτορικών διατριβών καθώς και στα Διατμηματικά Προγράμματα Μεταπτυχιακών Σπουδών για τα οποία έχει την ευθύνη του συντονισμού το Τμήμα μας. Όλο το εκπαιδευτικό και ερευνητικό έργο του Τμήματος για τη Θεσσαλονίκη, την αρχιτεκτονική της πόλης και τον πολιτισμό της,  σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο προβάλλεται,  όλα αυτά τα χρόνια, στην Ελλάδα και διεθνώς με μία πλειάδα δόκιμων ακαδημαϊκών πρακτικών (δημοσιεύσεις, συμμετοχή σε φοιτητικούς διαγωνισμούς και διακρίσεις, εκθέσεις, προβολές, διαλέξεις, ημερίδες, συνέδρια και συμπόσια).

Διδάσκοντες ή ομάδες διδασκόντων του Τμήματός μας ανακαλύπτει κανείς σε δημιουργικούς ρόλους, σε όλες τις μεταπολεμικές απόπειρες της Θεσσαλονίκης για συνολική ρύθμιση του χώρου της  με χωροταξικό, πολεοδομικό και αστικό σχεδιασμό, στη συγκρότηση και ανάπτυξη θεσμών παιδείας και πολιτισμού στην πόλη, στη συμμετοχή της πόλης σε μείζονες πολιτιστικές διοργανώσεις  στο σχεδιασμό  σημαντικών  εικαστικών παρεμβάσεων, κτιρίων  και δημοσίων χώρων  καθώς και στην υλοποίηση πολλών αρχιτεκτονικών  διαγωνισμών με θέματα περιοχές ή κτίρια της πόλης.

Ως συνεισφορές του Τμήματος Αρχιτεκτόνων στη συνολική ρύθμιση του χώρου της  Θεσσαλονίκης με χωροταξικό, πολεοδομικό και αστικό σχεδιασμό αναφέρονται χαρακτηριστικά μεταξύ άλλων, η Χωροταξική μελέτη της Θεσσαλονίκης (1966), η πρόταση για το Ρυθμιστικό Σχέδιο και τους ειδικούς όρους δόμησης της άνω πόλης της Θεσσαλονίκης (1977), η νομιμοποίηση των αυθαιρέτων στη Δυτική Θεσσαλονίκη (1977), η συμβολή στην αποκατάσταση της πόλης από το σεισμό (1978),   η πρόταση  για το Ρυθμιστικό Σχέδιο Θεσσαλονίκης της Επιχείρησης Πολεοδομικής Ανασυγκρότησης  (1983) η ίδρυση και η λειτουργία του Οργανισμού Ρυθμιστικού Θεσσαλονίκης (1985), η πρόταση Πολεοδομικής Μελέτης για την περιοχή Λαδάδικα (1988 και 1994-1996)  η πρόταση για τη διευθέτηση των ρεμάτων (1989), η πρόταση για το νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο του Α.Π.Θ.(1990), η πρόταση για την επίχωση της παλιάς παραλίας και η αντιπρόταση για τη διατήρηση της παλιάς παραλίας και την υποθαλάσσια αρτηρία (1993), το ερευνητικό πρόγραμμα του ΥΠΕΧΩΔΕ και του Οργανισμού Ρυθμιστικού Θεσσαλονίκης ¨Θεσσαλονίκη στον 21^ο αιώνα, Ανάπτυξη- Περιβάλλον-Πολιτισμός: Στρατηγικό Σχέδιο¨ (1995),  η πρόταση για τη θαλάσσια αστική συγκοινωνία της Θεσσαλονίκης με οκτώ στάσεις και μελέτες των Α. Van Eyck, A. Siza, F. Geipel, M. Botta, G. De Carlo, Coop Himmelblau, E. Miralles, R. Koolhaas. (1997), η πρόταση για την διεκδίκηση της ΕXPO 2008 (2004), η πρόταση για την επέκταση της υποθαλάσσιας αρτηρίας (2006), η πρόταση για τη μεταφορά της Δ.Ε.Θ. στο αεροδρόμιο και για τον επανασχεδιασμό του υφισταμένου χώρου της Δ.Ε.Θ. σε μητροπολιτικό πάρκο (2009) καθώς και η πρόταση για το νέο Ρυθμιστικό Σχέδιο της Θεσσαλονίκης (2011).

Ως συνεισφορές του Τμήματος Αρχιτεκτόνων στη συγκρότηση και ανάπτυξη θεσμών παιδείας και πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη επισημαίνονται μεταξύ άλλων, η ίδρυση του Τμήματος Αρχιτεκτόνων της Πολυτεχνικής Σχολής του Α.Π.Θ. (1958), η Μακεδονική Καλλιτεχνική Εταιρεία ¨Τέχνη¨ (1959) και διά της ¨Τέχνης¨, η  ίδρυση του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος (1960), της Κινηματογραφικής Λέσχης (1960), του Πειραματικού Θεάτρου της ¨Τέχνης¨ (1960), η συμμετοχή του Τμήματος στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης 1979 με την ταινία ¨Με τα μάτια του παιδιού¨ (Σ. Λαμπρινόπουλος, Δ. Α. Φατούρος), η Ίδρυση του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (1979),  η ίδρυση, ο σχεδιασμός και η υλοποίηση του Κέντρου Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Οικονομικού Δικαίου (1982), η ίδρυση του Τελλογλείου Ιδρύματος Τεχνών του Α.Π.Θ. (1983), η ίδρυση της Σχολής Καλών Τεχνών του Α.Π.Θ. (1983), η ίδρυση του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας με έδρα τη Θεσσαλονίκη (1992-1994), η απόπειρα ίδρυσης Μουσείου Design (1997), η ίδρυση του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (1998) καθώς και η απόκτηση της συλλογής Κωστάκη (1998).

Ως συνεισφορές του Τμήματος Αρχιτεκτόνων στη συμμετοχή της Θεσσαλονίκης σε μείζονες πολιτιστικές διοργανώσεις αναφέρονται χαρακτηριστικά, η Β΄ Bienalle Νέων Καλλιτεχνών των Ευρωπαϊκών Χωρών της Μεσογείου (1986) και οι Αρχιτεκτονικές Μελέτες και τα Έργα του Οργανισμού Πολιτιστικής Πρωτεύουσας  της Ευρώπης, Θεσσαλονίκη 1997, η 15^η  Bienalle Νέων Καλλιτεχνών των Ευρωπαϊκών Χωρών της Μεσογείου (2011) και η 1η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής Θεσσαλονίκης  (2012).

Επίσης ως συνεισφορές του Τμήματος Αρχιτεκτόνων στο σχεδιασμό  σημαντικών  εικαστικών παρεμβάσεων, κτιρίων  και δημοσίων χώρων της Θεσσαλονίκης  αναφέρονται χαρακτηριστικά ότι  ο καθηγητής Π. Καραντινός, σχεδιάζει τη Φυσικομαθηματική Σχολή του Α.Π.Θ., (1955) τη Φοιτητική Εστία Αρρένων του Α.Π.Θ.(1955-1957) την Πολυτεχνική Σχολή του Α.Π.Θ. ( με Ι. Λιάπη, Π. Σκρουμπέλο, 1958), το Αστεροσκοπείο του Α.Π.Θ., (1958), το Θεαγένειο Αντικαρκινικό Ινστιτούτο στη Θεσσαλονίκη (1960) και το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης (1960).   Ο καθηγητής Θ. Βαλεντής σχεδιάζει τις κτιριακές εγκαταστάσεις της αεροπορικής βάσης Σέδες (1936), ο καθηγητής Γ. Τριανταφυλλίδης σχεδιάζει το Μετεωροσκοπείο του Α.Π.Θ. (1954), ο καθηγητής  Ν. Μουτσόπουλος σχεδιάζει το Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών στη Μονή Βλατάδων στην Άνω Πόλη (1966-1969), τη γνωστή κατοικία στο Πανόραμα (1970) και το Εμπορικό Κέντρο της Δ.Ε.Θ. (με Χ. Τσιλαλή, Χ. Κουλουκούρη, Γ. Κονταξάκη, 1968).  Ο καθηγητής Δ. Α. Φατούρος σχεδιάζει τα τέσσερα μεγάλα ανάγλυφα  μπετόν (2,00Χ3,00) στην ισόγεια ανοικτή συνδετήρια στοά του Πολυτεχνείου (1959), το περίπτερο των ¨Οίνων Σάμου¨ στη Δ.Ε.Θ. (1960), το περίπτερο 3Δ της Υφαντουργίας Δημητριάδη στη Δ.Ε.Θ. (1961),  τη γνωστή κατοικία Καζάζη στο Πανόραμα (1963-1964), το Γυμνάσιο και Λύκειο  στο Λαγκαδά (με Β. Γιαννάκη 1964-1967), το εργοστάσιο Καζάζη στη Θέρμη (με Β. Γιαννάκη 1976)  καθώς και το Κέντρο Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Οικονομικού Δικαίου (με Γ. Μπαξεβάνη, Γ. Παναγιωτίδη, Κ. Πασιά, 1980-1985). Μέλη του Τμήματός μας συμμετέχουν στον προγραμματισμό, στο σχεδιασμό ή ανασχεδιασμό και στην υλοποίηση σημαντικών δημοσίων κτιρίων της πόλης. Μεταξύ άλλων αναφέρονται οι επεκτάσεις και τα νέα κτίρια  στα πανεπιστημιακά Campus του Α.Π.Θ. (Θεσσαλονίκη, Θέρμη, Πανεπιστημιακό Αγρόκτημα),  η επανάχρηση κτιρίων στον Ο.Λ.Θ. και νέα κτίρια (εκ των οποίων τα περισσότερα εφήμερα) στη Δ.Ε.Θ. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το Βασιλικό Θέατρο, το Θέατρο Κήπου,  το Μέγαρο Μουσικής καθώς και η πρόσφατη επέκτασή του, η  μονή Λαζαριστών, οι Πύλες της Έκθεσης, τα Κινηματοθέατρα Ολύμπιο, ΄Ανετο και Αίγλη, τα Δημοτικά Θέατρα Σταυρούπολης και Καλαμαριάς, ο εκσυγχρονισμός του Αεροσταθμού στο Αεροδρόμιο ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ,  το κτιριακό συγκρότημα του Μουσείου Τεχνολογίας ¨Νόησις¨ κ.α.

Ως συνεισφορές του Τμήματος Αρχιτεκτόνων στην υλοποίηση πολλών αρχιτεκτονικών  διαγωνισμών με θέματα περιοχές ή κτίρια της πόλης επισημαίνονται ο Ευρωπαϊκός Διαγωνισμός Εuropan για τη Δυτική Θεσσαλονίκη, καθώς και ορισμένοι σημαντικοί αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί (πανελλήνιοι ή διεθνείς) όπως για το κτίριο του Τ.Ε.Ε., για το στρατόπεδο Κόδρα στην Καλαμαριά, για τις αναπλάσεις γύρω από το Αλατζά Ιμαρέτ, για την πολιτιστική γειτονιά των Β.Δ. τειχών, για τον ανασχεδιασμό των κτιρίων κατά μήκος των δυτικών τειχών, για την ανάπλαση του περιβάλλοντος χώρου του Ναού των 12 Αποστόλων, για τον ανασχεδιασμό της Δυτικής Εισόδου στο Ιστορικό Κέντρο της πόλης,  για την οδό Αριστοτέλους και τον ανασχεδιασμό του μνημειακού άξονα της Θεσσαλονίκης, για  την ανάδειξη του θαλασσίου μετώπου της  Θεσσαλονίκης από το Λευκό Πύργο μέχρι την Καλαμαριά,  για το ¨Δυτικό Τόξο¨ της Θεσσαλονίκης, για τον περιβάλλοντα χώρο του γηπέδου Π.Α.Ο.Κ. στην Τούμπα, για την περιοχή της Ευαγγελίστριας κ.α.

Αυτά και δεν είναι ούτε λίγα, ούτε ποιοτικά αμελητέα.

Ωστόσο, ορισμένες φορές, οι σχέσεις του Τμήματος με τον τόπο και την πόλη, είναι βαθύτερες και δεν ανιχνεύονται τόσο εύκολα.

΄Οπως  πολύ χαρακτηριστικά τονίζει ο Δ. Α. Φατούρος το 1993 στο βιβλίο του με τίτλο: ¨Θεσσαλονίκη: Επιβίωση ή μεγάλη πόλη¨ :  ¨Μία πόλη δεν είναι τεχνικά έργα, δεν είναι η λύση μερικών από τα σοβαρά προβλήματα της πόλης, ούτε η ανάπτυξη ορισμένων επιχειρηματικών δυνάμεων,  είναι η συνολική ανάπτυξη του πολιτισμού της¨.[1]

Ο πολιτισμός εδώ νοείται στην πολλαπλότητα της συγκρότησής του, όχι μόνο ως κατ΄ εξοχήν δημιουργική δραστηριότητα αλλά ως προοπτική της πολιτικής και  ως  στοιχείο της ποιότητας των συνθηκών ζωής στον οικισμό και την  πόλη. Ιστορία και Φύση εισάγονται με νέους όρους στον πολιτισμό του χώρου, στον  σχεδιασμό των πόλεων και στην αρχιτεκτονική.[2]

΄Ετσι η αρχιτεκτονική ανάγεται σε ένα εκ πεποιθήσεως ποιητικό αντικείμενο αλλά και πολιτικό ζητούμενο.  Η πόλη με τη σειρά της, ως τέχνημα, συγκροτούμενο από σχεδιασμένα όσο και από απροσδόκητα στοιχεία, πολύ αβέβαια ελεγχόμενο στο σύνολό του, μας βεβαιώνει ευθαρσώς, ότι είναι μία μόνο μορφή του πραγματικού. Η ¨άλλη¨ πόλη,  αντικείμενο συλλογικής επιθυμίας ενός καλλίτερου κόσμου, παραμένει εσόμενη.

Αυτή η πολιτική για την οργάνωση του χώρου και της ίδιας της ποιότητα της ζωής, επιτάσσει μία δημιουργική εγρήγορση αλλά και μία υπεύθυνη εμμονή του Τμήματός μας να σχεδιάζει αδιαλείπτως και με υπερβολή τον εαυτό του και μέσα από τον εαυτό του – στο βαθμό που του αναλογεί – την ίδια τη σχέση του με τη Θεσσαλονίκη αλλά και  με τη σύγχρονη νεοελληνική και διεθνή αρχιτεκτονική.

Στα χρόνια που έπονται, μένει να αποδειχθεί, αν το ευνοϊκό πλαίσιο που στήριξε τις μέχρι τώρα αμοιβαίες, επωφελείς και εποικοδομητικές σχέσεις του Τμήματός μας με τον τόπο μας , θα παραμείνει ενεργό και θα εξακολουθήσει να λειτουργεί, ανοικτό και ευέλικτο, στις μελλοντικές εξελίξεις.