Η μεταπολεμική πορεία της Ελλάδας βασίστηκε στις εμπειρίες του πολέμου και της Κατοχής. Μετά τον πόλεμο, όλες ανεξαιρέτως οι πολιτικές δυνάμεις επιζήτησαν να προσδιοριστούν μέσα από τη διαχείριση των εμπειριών της Κατοχής και της Αντίστασης. Το 1989, ειδικότερα, σηματοδότησε μια νέα περίοδο αυτοπροσδιορισμού για ολόκληρη την Ευρώπη. Ποτέ άλλοτε δεν είχαμε τόση προσφορά ιστορίας. Ωστόσο, στην Ελλάδα δεν έχουμε καταφέρει –σε αντίθεση με τη Γερμανία, που «τακτοποίησε» τους λογαριασμούς της με το ένοχο παρελθόν της– να συγκροτήσουμε ενιαίο συναινετικό μνημονικό αφήγημα. Οι «μάχες για την ιστορία» και η εκρηκτική δημόσια χρήση της ιστορίας καταδεικνύουν ότι η περίοδος της ναζιστικής Κατοχής βρίσκεται μονίμως πλέον στο επίκεντρο της συλλογικής μνήμης και των αναπαραστάσεών μας για τον 20ό αιώνα.
Συχνά γίνεται λόγος για τη μνήμη του πολέμου στην Ελλάδα, χωρίς όμως να έχει αναπτυχθεί, πέρα από τις σχετικές αναφορές, σοβαρός προβληματισμός γύρω από τις πολιτικές της μνήμης και τη διαχείριση του παρελθόντος. Ιδιαίτερα η μελέτη των τόπων μνήμης αποτελεί «παρθένο» έδαφος στην πλούσια πλέον ελληνική ιστοριογραφία γύρω από τη δεκαετία του ’40. Στο παρόν βιβλίο εγείρονται πολλά ζητήματα «άβολα» και αδιερεύνητα – μεταξύ Ελλήνων και Γερμανών, μεταξύ Ελληνοεβραίων και υπόλοιπων Ελλήνων, καθώς και μεταξύ των δύο μεγάλων ενδοελληνικών παρατάξεων· αποδομούνται παγιωμένοι μύθοι και ανασυστήνεται η χρονική πορεία της δημιουργίας τους. Με κεντρική ιδέα ότι η κατανόηση του παρελθόντος είναι το κλειδί για τη νοηματοδότηση του παρόντος, στο παρόν βιβλίο διερευνάται το φαινόμενο της «δεύτερης ζωής» των γεγονότων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και ανιχνεύονται τα άγνωστα ίχνη των κατοχικών μνημονικών τόπων στην Ελλάδα, μέσα από μια συγκριτική ματιά με την υπόλοιπη Ευρώπη. Ενδεικτικά παραδείγματα αποτελούν το στρατόπεδο Χαϊδαρίου –το μεγαλύτερο στρατόπεδο συγκέντρωσης στην κατεχόμενη Ελλάδα–, το στρατόπεδο Παύλου Μελά στη Θεσσαλονίκη, αλλά και τόποι όπως το Σκοπευτήριο Καισαριανής –σύμβολο του αντιστασιακού αγώνα–, τα μνημεία Ολοκαυτώματος, τα γερμανικά στρατιωτικά νεκροταφεία, καθώς και τα Καλάβρυτα, με τη διαιρεμένη μνήμη που επικρατεί μέχρι σήμερα για τα γεγονότα του Δεκεμβρίου του ’43.
* * *
Ίχνη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι ο σεμνός υπότιτλος του βιβλίου. Αλλά η συγγραφέας φιλοδοξεί και επιτυγχάνει κάτι περισσότερο: ερευνά τη λειτουργία των μνημείων (μουσείων, νεκροταφείων, τόπων μαρτυρίου) σε συνδυασμό με τη συλλογική μνήμη και τη διαχείρισή της. Διότι αυτόκλητοι «εργολάβοι» της μνήμης υπάρχουν πολλοί, σε σημείο που συχνά (στη χειρότερη περίπτωση) να είναι δυσδιάκριτα τα όρια ανάμεσα στην αλήθεια και στο ψεύδος ή (στην καλύτερη) η σημασία τους να υποβαθμίζεται και κάποτε να μετατίθεται στην περιοχή της λήθης.
Εδώ έγκειται ο ρόλος του ιστορικού: στο να φωτίσει τις αθέατες πλευρές, να αποκαλύψει εκείνο που συνειδητά ή μη αποκρύπτεται, να πει απλούστερα την αλήθεια. Και η αλήθεια γίνεται πολύ πειστικότερη όταν, όπως εδώ, ερευνάται σε δύο κυρίως περιοχές: των θυμάτων και των θυτών, δηλαδή στη Γερμανία και στην Ελλάδα.
Έχει ασφαλώς εξαιρετική σημασία –και ιδιαίτερα για εμάς στην Ελλάδα– το πώς εισέπραξε την ήττα η Γερμανία, τι επίδραση στον γενικό πληθυσμό είχε το λεγόμενο «αίσθημα ενοχής» (κάτι ας πούμε παρόμοιο με το προπατορικό αμάρτημα), πώς από τις δίκες των εγκληματιών πολέμου και την αποναζιστικοποίηση η χώρα πέρασε στη δεκαετία του 1960, τι διαμάχες, προβλήματα και κρίσεις συνειδήσεως προκάλεσε, με πιο πρόσφατο παράδειγμα την αυτοβιογραφία του Γκίντερ Γκρας Ξεφλουδίζοντας το κρεμμύδι.
Τα Μνημεία της λήθης είναι μια εμπεριστατωμένη και διαφωτιστική μελέτη και συμβάλλει σημαντικά όχι μόνο στη γνώση μας της Κατοχής αλλά και στον τρόπο με τον οποίο τα μνημεία του μεγάλου πολέμου επέδρασαν στη συλλογική μας συνείδηση και στον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνουμε μια από τις οδυνηρότερες περιόδους της Ιστορίας μας.
Αναστάσης Βιστωνίτης, Το Βήμα
* * *
Η Άννα Μαρία Δρουμπούκη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1980. Σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία και έλαβε μεταπτυχιακό δίπλωμα ειδίκευσης στις Μουσειακές Σπουδές από το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Είναι διδάκτορας Νεότερης Ιστορίας του ίδιου πανεπιστημίου. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στη μνήμη της δεκαετίας του ’40, το Ολοκαύτωμα, τις μνημονικές σπουδές και την πολιτισμική ιστορία. Έχει εργαστεί ως επισκέπτρια ερευνήτρια στο Ινστιτούτο για τη Μελέτη της Εβραϊκής Ιστορίας και Κουλτούρας Simon Dubnow της Λειψίας (2009). Έχει δημοσιεύσει σε ελληνικά και διεθνή περιοδικά και συλλογικούς τόμους, και αρθρογραφεί τακτικά στο The Books’ Journal (μέλος επιστημονικής επιτροπής) και στην Εφημερίδα των Συντακτών. Συνεργάζεται με το Herder Institut für historische Ostmitteleuropaforschung der Leibniz-Gemeinschaft (Μάρμπουργκ, Γερμανία) για τη συγγραφή σειράς τόμων με θέμα την καθημερινή ζωή κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στις κατεχόμενες χώρες (ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα). Αυτό το διάστημα εκπονεί μεταδιδακτορική έρευνα με θέμα τη μεταπολεμική διεκδίκηση των εβραϊκών περιουσιών και αποζημιώσεων στην Ελλάδα.
Το ανά χείρας βιβλίο αποτελεί επεξεργασμένη μορφή της διδακτορικής της διατριβής.
Άννα Μαρία Δρουμπούκη
Μνημεία της λήθης
Ίχνη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα και στην Ευρώπη
Πρόλογος: Χάγκεν Φλάισερ
σελίδες: 512 • isbn:978-960-435-440-5 • τιμή: 22 ευρώ
