Γράφει η Νικολέττα Μηνάογλου / nikolettamin@gmail.com
Τα κάλαντα, οι παραλλαγές των οποίων ποικίλλουν από τόπο σε τόπο, αποτελούν ευχετικά και εγκωμιαστικά τραγούδια που ψάλλονται, κυρίως κατά την παραμονή, αλλά κατά τόπους και ανήμερα μεγάλων θρησκευτικών εορτών, όπως των Χριστουγέννων, του Μεγάλου Βασιλείου (Πρωτοχρονιάς), των Θεοφανίων. Συνήθως τα συνοδεύουν τα εξής παραδοσιακά μουσικά όργανα: τρίγωνο, λαούτο, νταούλι, τσαμπούνα, φλογέρα.
Η λέξη «κάλαντα» προέρχεται από τη λατινική «calenda» που σημαίνει αρχή του μήνα. Χαρακτηριστικό στοιχείο των τραγουδιών αυτών είναι η γλώσσα τους, διότι ψάλλονται στην καθαρεύουσα που φανερώνει την άμεση καταγωγή τους από τους Βυζαντινούς Χρόνους, τις Καλένδες του Ιανουαρίου της ρωμαϊκής εποχής. Από το 2ο αιώνα π.Χ. η Πρωτοχρονιά γιορτάζεται πλέον τον Ιανουάριο και όχι το Μάρτιο, όπως γινόταν μέχρι τότε. Το έθιμο διατηρήθηκε αμείωτο στο Βυζάντιο και έγινε αποδεκτό από το χριστιανισμό. Έτσι, τοποθετώντας η εκκλησία σε αυτό το χρονικό διάστημα όλες τις μεγάλες γιορτές, με σκοπό να αποβάλει τις ειδωλολατρικές, τα κάλαντα απέκτησαν χριστιανικό χρώμα.
Από την Αρχαία Ελλάδα, βρέθηκαν γραπτά κομμάτια που μοιάζουν με τα σημερινά κάλαντα (γνωστό το έθιμο της Ερεστώνης των αρχαίων Ελλήνων). Οι καλαντιστές σ’ εκείνη την εποχή κρατούσαν χάρτινο ομοίωμα καραβιού που παρίστανε τον ερχομό του θεού Διονύσου που ήταν και θεός της βλάστησης, με στόχο την καλή σοδειά. Άλλοτε κρατούσαν κλαδί ελιάς ή δάφνης, στο οποίο κρεμούσαν κλωστές για να δένουν τις προσφορές των νοικοκύρηδων. Η Εκκλησία μας παρακαλεί για καρποφορία με την ευχή: «Υπέρ ευκρασίας αέρων, ευφορίας των καρπών της γης, και καιρών ειρηνικών, του Κυρίου δεηθώμεν».
Το κάλαντα ψάλλονται σήμερα από παιδιά ή ομάδες ενηλίκων και τα συνοδεύει το πατροπαράδοτο τρίγωνο, η φυσαρμόνικα, το ακορντεόν, η λύρα ή το τύμπανο. Τα παιδιά από νωρίς το πρωί γυρνούν από σπίτι σε σπίτι, σε καταστήματα και άλλους δημόσιους χώρους, χτυπούν την πόρτα και ευγενικά ρωτούν: «Να τα πούμε;» Όταν ο νοικοκύρης τούς γνέψει θετικά, ξεκινούν να τα τραγουδούν. Τα κάλαντα ξεκινούν με χαιρετισμό, έπειτα αναγγέλλουν τη μεγάλη χριστιανική γιορτή, στη συνέχεια εύχονται στους νοικοκύρηδες υγεία και προκοπή, το σπίτι τους να είναι γερό, καλή σοδειά και τελειώνουν με την ευχή «Και του χρόνου. Χρόνια Πολλά».
Κύριος σκοπός αυτών των τραγουδιών, μετά τις ευχές, είναι το φιλοδώρημα. Παλιότερα, οι νοικοκύρηδες προσέφεραν γλυκά (μελομακάρονα, κουραμπιέδες), πίτες, καρύδια, αμύγδαλα, ρόδια ή κάτι που να προέρχεται από τη γη, αφού ο καλαντιστής εύχεται να είναι καλή η ερχόμενη σοδειά, ενώ, σήμερα, κάποιο χρηματικό ποσό.
Χρόνους πολλούς να χαίρεσθε, πάντα ευτυχισμένοι,
σωματικώς και ψυχικώς να είσθε πλουτισμένοι!
