«Ουίσκι μπλε», Τέσυ Μπάιλα, εκδ. Ψυχογιός
Του φιλολόγου Χρυσόστομου Μπομπαρίδη
Από την στιγμή που άρχισα να διαβάζω το τελευταίο μυθιστόρημα της κ. Τέσυ Μπάϊλα προσπάθησα να αναζητήσω τα στοιχεία εκείνα που το καθιστούν ξεχωριστό και ιδιαίτερο και συνάμα ευχάριστο και γοητευτικό στην ανάγνωση. Σ’ αυτό λοιπόν το νοερό μου οδοιπορικό, ανάλογο με αυτό του πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος, θα σταχυολογήσω τα στοιχεία εκείνα που προκάλεσαν το ενδιαφέρον μου.
Περιεργαζόμενος αρχικά το βιβλίο την προσοχή μου κέντρισε ο χαρακτηρισμός του ήρωα του μυθιστορήματος ως σύγχρονου Οδυσσέα όπως δηλώνεται στο οπισθόφυλλο της εν λόγω έκδοσης. Στην συνέχεια διαβάζοντας το κείμενο προσπάθησα να εντοπίσω τα στοιχεία που θα επιβεβαίωναν την συγκεκριμένη κρίση. Ο ομηρικός ήρωας χαρακτηρίζεται στο προοίμιο της Οδύσσειας ως ο άνθρωπος που «πολλά ἀνθρώπων ἶδεν ἄστεα καί νόον ἔγνω», δηλαδή αυτός που είδε πολλές διαφορετικές πολιτείες και γνώρισε την νοοτροπία και τον τρόπο σκέψης τους. Το στοιχείο της κίνησης αναμφίβολα εκπληρώνεται μέσα στο μυθιστόρημα αλλά θεωρώ πως αυτό είναι το εύκολο κομμάτι της συγγραφικής διαδικασίας. Το ιδιαίτερο ωστόσο κομμάτι που αναδεικνύει την ποιότητα του μυθιστορήματος είναι η προσπάθεια της δημιουργού να φωτίσει και να αναδείξει το ξεχωριστό γνώρισμα που διακρίνει τους τόπους στους οποίους έζησε, μεγάλωσε και ταξίδεψε ο πρωταγωνιστής. Όλο αυτό ωστόσο πραγματοποιείται μέσα στο κείμενο χωρίς τα βασικά γνωρίσματα του κεντρικού πρωταγωνιστή να αλλοιώνονται.
Ειδικότερα η αποτύπωση στα αρχικά κεφάλαια του βιβλίου του προπολεμικού μεσο-αστικού ελληνισμού που αναζήτησε εργασία στην Αίγυπτο γίνεται με ένα τρόπο που προϊδεάζει αναφορικά με τα γνωρίσματα που δομούν την προσωπικότητα του κεντρικού ήρωα. Η Αίγυπτος παρουσιάζεται σαν ένας κόσμος όπου στην καθημερινότητα τους, διαφορετικοί λαοί μεταξύ τους ζουν αρμονικά στηριζόμενοι σε βαθύτερες ανθρωπιστικές αξίες όπως αυτές που αποπνέει ο ηρωισμός του πατέρα του ήρωα. Σ’ όλα τα παραπάνω υπάρχει και κάτι που ξεχωρίζει τον ήρωα μας το αποκαλούμενο «σημάδι της θάλασσας».
Κάποιος ακούγοντας μόνο τα παραπάνω θα έλεγε εύκολα πως η εικόνα της Αιγύπτου είναι ειδυλλιακή στα όρια ενός στείρου και ανέξοδου κοσμοπολιτισμού, αλλά αυτό απέχει από την αλήθεια. Η κοινή παράμετρος ωστόσο που διακρίνει τους ήρωες του μυθιστορήματος είναι πως αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες με ένα αίσθημα μεγαλοψυχίας και μεγαλοφροσύνης και συνάμα όλες αυτές τους γεμίζουν με πίστη και με δύναμη να συνεχίσουν να αγωνίζονται.
Το τελευταίο αυτό γνώρισμα το συναντάμε και όταν η δράση της οικογένειας του ήρωα μεταφέρεται από την Αίγυπτο στην Σαντορίνη αρχικά και στην συνέχεια στον Πειραιά. Στο μυθιστόρημα χωρίς έντονη συναισθηματική φόρτιση αλλά με ένα τρόπο λιτό και απέριττο χωρίς καμία έντονη διάθεση διδακτισμού αναδεικνύονται οι δυσκολίες διαβίωσης στην νησιωτική Ελλάδα. Η μετάβαση στον Πειραιά οριοθετεί και την εν συνεχεία κυρίαρχη παρουσία στο μυθιστόρημα του κεντρικού ήρωα του Μιχάλη. Αναζητώντας το όνειρο για μια καλύτερη ζωή καταφεύγει στο Βέλγιο ως μετανάστης όπου εκεί γνωρίζει από πρώτο χέρι την δύσκολη ζωή των μεταναστών στα ανθρακωρυχεία.
Η φυγή του από το Βέλγιο και η επιστροφή του στον Πειραιά ξαναδίνουν την ευκαιρία στον ήρωα μας να έλθει σε επαφή με αυτό που τον γοήτευε από τα παιδικά του χρόνια, την θάλασσα. Την ίδια στιγμή γνωρίζει και τον έρωτα στα μάτια της δικής του Πηνελόπης με το όνομα Εριέττα. Η πορεία της ζωής του ήρωα καθορίζεται από την αγάπη για την Εριέττα σε βαθμό που να περιορίσει γεωγραφικά τα όνειρα αναζήτησης μιας καλύτερης ζωής στην Αμερική.
Η εικόνα με την οποία ολοκληρώνεται το μυθιστόρημα είναι αυτή του συνταξιούχου πλέον Μιχάλη να περιδιαβαίνει στους χώρους του λιμανιού του Πειραιά αναλογιζόμενος τα όσα έζησε. Το φινάλε ωστόσο δεν διακρίνεται, όπως θα ήταν δυνατόν να υποπτευτεί κανείς, από μια απαισιόδοξη διάθεση καθώς μέσα από αυτήν την περιήγηση διακρίνεται μια αισιόδοξη διάθεση η οποία αποτυπώνεται από την συνειδητοποίηση μετάβασης συμβόλων ή ακόμη από την καθαυτή μεταβίβαση πραγμάτων από τον Μιχάλη στους φορείς της νέας γενιάς.
Συγκεκριμένα, αναφερόμαστε στο σημάδι της θάλασσας που διαθέτει η μια κόρη του και στη παραχώρηση της φυσαρμόνικας που είχε από τον φίλο του Αποστόλη από το Βέλγιο στο μικρό Χρήστο. Το στοιχείο αυτό είναι αυτό που μετριάζει την εύλογη απαισιόδοξη διάθεση καθώς υποδηλώνει πως παρά τις αντιξοότητες της ζωής τα δεδομένα που συμβολίζουν την συνειδητοποίηση πως η ζωή είναι ένας σκληρός αλλά ωραίος αγώνας μεταλαμπαδεύονται και στην γενιά που έρχεται.
Κλείνοντας, αν το αρχαίο έπος είναι ένα αφηγηματικό ποιητικό δημιούργημα που καταγράφει και διασώζει το κλέος επιφανών ανδρών και την ίδια στιγμή η ιστορική επιστήμη ως εξέλιξη του έχει ως απώτερο σκοπό να γίνει κτήμα εσαεί, τότε το μυθιστόρημα της Τέσυ Μπάϊλα συνιστά το έπος κάτω από την προαναφερθείσα οπτική, του καθημερινού αγώνα επιβίωσης. Η ιστορία και μερικώς η μυθιστοριογραφία συνιστούν άλλωστε την έκφραση αποτύπωσης του γίγνεσθαι μια κοινωνίας.
Στο μυθιστόρημα ενυπάρχουν μέσα από τις ζωές των αποκαλούμενων άσημων και φτωχών ανθρώπων της βιοπάλης πτυχές και ψήγματα του απόηχου των γεγονότων που σημάδεψαν την μεταπολεμική Ελλάδα, όπως ο Ελληνισμός της Αιγύπτου, οι φυσικές καταστροφές, ο Εμφύλιος, το μεταναστευτικό πρόβλημα, η ζωή στα αστικά κέντρα μέσα από το περιθώριο. Προσφέρεται συνεπώς μια εικόνα σαφώς πιο εύγλωττη και οικεία των ζυμώσεων και των αλλαγών της Ελληνικής κοινωνίας καθώς και το στοιχείων του αξιακού κώδικα και των στοιχείων που διαμορφώνουν την Ελληνική ψυχή όπως η ελευθερία που προσφέρει το γαλάζιο της θάλασσας. Αποτελεί τέλος μια ακόμη σοφή επιβεβαίωση του περίφημου στίχου ενός άλλου Οδυσσέα, του Ελύτη που στο Άξιον Εστί έγραφε: πολλά μέλλεις να μάθεις αν το ασήμαντο εμβαθύνεις.
