Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας: Το κτίριο του παλιού ρωσικού νοσοκομείου, τα κρατικά αρχεία και ο χαμηλόφωνος αγώνας για τη διάσωσή τους
Περπατώντας στην οδό Παπαναστασίου, λίγο μετά τη λεωφόρο Κ. Καραμανλή και πριν την οδό Ομήρου, είναι λιγάκι δύσκολο να αντιληφθείς την παρουσία του. Κτισμένο περίπου 5 μέτρα πάνω από το δρόμο, το επιβλητικό κτίριο του παλιού ρωσικού νοσοκομείου «χάνεται» λόγω της στενότητας του δρόμου και των ψηλών κτιρίων. Ανεβαίνοντας μερικά σκαλιά βγαίνεις μπροστά σε μια αυλή άλλης εποχής περιστοιχισμένη πια από νεοελληνικής αισθητικής πολυκατοικίες.
Στο κτίριο αυτό από το 1994 στεγάζει το Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας (ΙΜΑ), που αποτελεί μια περιφερειακή υπηρεσία των Γενικών Αρχείων του Κράτους (Γ.Α.Κ.) (υπάγεται στο υπουργείο Παιδείας, Διά βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων). Το ΙΜΑ ιδρύθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1954 και από τότε διαφυλάσσει μοναδικά αρχεία κυρίως κρατικά, από την 26η Οκτωβρίου 1912 και εντεύθεν, δηλαδή από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης μέχρι σήμερα. «Μεταξύ άλλων έχουμε π.χ. την πρώτη απόφαση του Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης που χρονολογείται το Δεκέμβριο 1912» λέει στη thessnews ο Διευθυντής του ΙΜΑ Νέστωρ Μπαμίδης. Αρκετά σημαντικό είναι και το αρχείο της Γενικής Διοίκησης, πρόδρομη του σημερινού ΥΜΑΘ, που περιλαμβάνει τις πρώτες κρατικές ενέργειες μετά την απελευθέρωση. Πολύ σημαντικό, επίσης, είναι το Οθωμανικό Κτηματολόγιο (1860-1912) που αποτελεί ακόμη και σήμερα την πρώτη απόδειξη κατοχής ακινήτων.
«Το υλικό των δημοσίων υπηρεσιών καταστρέφεται με την έγκριση των ΓΑΚ, έτσι κάποια από αυτά φτάνουν σε μας. Εμείς το καθαρίζουμε και το ταξινομούμε» λέει ο κ. Μπαμίδης, «προκειμένου να διασωθεί αλλά και να είναι διαθέσιμο στο κοινό. Ψηφιοποιούμε το υλικό κατ’ εκτίμηση, αυτά που είναι σε πολύ κακή κατάσταση ή αυτά που ζητιούνται πολύ».
Υπάρχει η δυνατότητα να αγοραστεί ένα ιδιωτικό αρχείο, αν και τα κονδύλια είναι πια περιορισμένα, ή να γίνει αποδοχή δωρεάς ενός ιδιωτικού αρχείου. Τα αρχεία είναι όλα διαθέσιμα στο κοινό εκτός από περιπτώσεις προστασίας προσωπικών δεδομένων ή εθνικού συμφέροντος. Ένα μέρος του υλικού είναι ανεβασμένο στην ιστοσελίδα των Γενικών Αρχείων arxeiomnimon.gak.gr
Χωρίς συντηρητές!
Τα προβλήματα δε λείπουν φυσικά. «Το εργαστήριο συντήρησης διαθέτει καλό εξοπλισμό αλλά είναι υποστελεχωμένο, όπως όλη η υπηρεσία» λέει ο διευθυντής, κι αυτό έχει επίπτωση στις δυνατότητες της υπηρεσίες να ψηφιοποιεί και να διασώζει το αρχειακό υλικό.
Οι οργανικές θέσεις από το 1991 είναι 32 και σήμερα υπηρετούν στο ΙΜΑ 12 άτομα προσωπικό. Υπάρχει δε έλλειψη και σε ειδικότητες, π.χ. το ΙΜΑ διαθέτει έναν συντηρητή αντί τέσσερις! Εκτός αυτού, όμως, υπάρχουν ελλείψεις σε αρχειοστάσια, δηλαδή σε χώρους φύλαξης και ταξινόμησης του υλικού.
Ερευνητικός και εκπαιδευτικός σκοπός
«Η πρόσβαση στο αναγνωστήριο είναι ελεύθερη, δε χρειάζεται κάποια άδεια, από τις 9 έως τις 3 το μεσημέρι» τονίζει ο κ. Μπαμίδης. Το κοινό του αναγνωστηρίου είναι ιδίως επιστήμονες, φοιτητές και ερευνητές, με τον αριθμό τους να αυξάνεται κατά τους καλοκαιρινούς μήνες μιας και οι περισσότεροι διαθέτουν περισσότερο χρόνο που απαιτεί μία έρευνα.
Ο χώρος ήταν κτισμένος για νοσοκομείο, άρα για άλλους σκοπούς. Ωστόσο, στο χώρο λειτουργεί μια μόνιμη έκθεση που είναι επισκέψιμη κατόπιν ραντεβού, αντιπροσωπευτική του υλικού που διαθέτει το Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας, υπηρετώντας έτσι κι έναν εκπαιδευτικό σκοπό.
Περιπλάνηση 40 ετών
Το ΙΜΑ από την ίδρυσή του το 1954 μέχρι το 1994 που εγκαταστάθηκε στη σημερινή του στέγη, περιπλανήθηκε σε διάφορους χώρους, κάτι που «επέβαλαν» οι διαρκώς αυξανόμενες ανάγκες που προκύπτουν από τη φύση της υπηρεσίας.
Έτσι, μέχρι το 1972 φιλοξενήθηκε στους χώρους της ΕΜΣ, το 1972 η υπηρεσία εγκαταστάθηκε στην οδό Καμβουνίων 9 (Συντριβάνι), το 1991 φιλοξενήθηκε προσωρινά σε χώρους του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.
Όσο για το κτήριο του Ρωσικού Νοσοκομείου, που αποτελεί από μόνο του ένα αξιοθέατο, ολοκληρώθηκε στις αρχές του αιώνα μας (1907), με δαπάνες της ρωσικής κοινότητας Θεσσαλονίκης και γενναία επιχορήγηση από την κυβέρνηση της Ρωσίας.
Με την Οκτωβριανή Επανάσταση και τη διάλυση της κοινότητας, το κτήριο μεταβλήθηκε σε θεραπευτήριο των Ελλήνων προσφύγων από τη Ρωσία. Το 1925 μετονομάστηκε σε “Μαιευτική Γυναικολογική Κλινική” και το 1939 σε “Δημόσιο Μαιευτήριο”. Το 1975 το Μαιευτήριο μεταφέρθηκε στις καινούργιες εγκαταστάσεις του σημερινού Γενικού Νοσοκομείου Αγία Σοφία και το κτήριο εγκαταλείφθηκε.
Τον Απρίλιο του 1994 πραγματοποιήθηκε η οριστική εγκατάσταση του Ιστορικού Αρχείου Μακεδονίας στο πρώην Ρωσικό Νοσοκομείο, το οποίο παραχωρήθηκε από την Κτηματική Υπηρεσία του Δημοσίου για τη στέγαση της υπηρεσίας.
Πρώτη δημοσίευση: εφημερίδα thessnews, φύλλο 23.7.2016
