«Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης και το Επιχειρείν”: μια έκθεση συλλογικής αυτογνωσίας

Στην επιβλητική αίθουσα με τα ονόματα των Εβραίων της Θεσσαλονίκης που εξοντώθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα ως σιωπηρές παρουσίες, στο ισόγειο του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, παρουσιάστηκε μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα πτυχή της παρουσίας της εβραϊκής κοινότητας στη Θεσσαλονίκη, από τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέχρι το Ολοκαύτωμα, οπότε όλα έσβησαν μεμιάς. Ο λόγος για την έκθεση «Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης και το Επιχειρείν: Η συμβολή τους στην οικονομική ανάπτυξη της πόλης», που εγκαινιάστηκε την Τρίτη 22/9 στο Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Η έκθεση διοργανώνεται από την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης και την Εταιρεία Διοίκησης Επιχειρήσεων Βόρειας Ελλάδας – ΕΔΕΒΕ, ενώ παρόντες ήταν μεταξύ άλλων ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης κ.κ. Φιλόθεος, ο Πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης και Πρόεδρος του ΚΙΣΕ Δαυίδ Σαλτιέλ, ο αντιπρόεδρος της ΙΚΘ Λάζαρος Σεφιχά, εκπρόσωποι φορέων κ.ά.

Τράπεζες, βιομηχανίες, ασφαλιστικές εταιρείες, εμπορικοί οίκοι, καπνεργοστάσια, αλλά και τυπογραφεία, άφησαν το αποτύπωμά τους στην οικονομική ζωή και την πρόοδο της Θεσσαλονίκης στα χρόνια του μεσοπολέμου. Ήταν αυτή η οικονομική πραγματικότητα που κατέστησε τη Θεσσαλονίκη όχι απλώς μια πολυπολιτισμική πόλη αλλά και ένα μεγάλο αστικό κέντρο στη Μεσόγειο και στη Βαλκανική.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρθηκε, το Εβραϊκό Μουσείο Θεσσαλονίκης αποτελεί σημαντικό τεκμήριο της εμπορικής και επιχειρηματικής ιστορίας της πόλης. Ανεγέρθηκε το 1904 από την Εβραϊκή Κοινότητα Θεσσαλονίκης και ονομάστηκε τότε «Τζεντίντ Χάνι» (Νέο Κτήριο). Ήταν μία από τις χαρακτηριστικές εμπορικές στοές που χτίστηκαν από το 1880 έως το 1910 στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, για να στεγάσουν νέες επιχειρηματικές λειτουργίες. Στο κτήριο στεγάστηκαν κατά καιρούς σημαντικές επιχειρήσεις, όπως η Τράπεζα Αθηνών (1906-1925) και η γαλλόφωνη εβραϊκή εφημερίδα L’Independent (1909-1941). Το «Τζεντίντ Χάνι» είναι ένα από τα λίγα οικοδομήματα του κέντρου της Θεσσαλονίκης που επιβίωσαν από τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917!

Ο πρόεδρος της ΕΔΕΒΕ, δρ Απόστολος Αιγυπτιάδης, είπε μεταξύ άλλων ότι στο γύρισμα του 20ού αιώνα η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης ήταν η πολυπληθέστερη και ακμάζουσα. Η ένταξη της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος, άλλαξε το πλαίσιο μέσα στο οποίο έπρεπε να εξελιχθεί το επιχειρείν.

Ο Σάμυ Βαρσάνο, γενικός διευθυντής της Union Optic, τόνισε ότι στην συγκεκριμένη έκθεση συναντώνται από τη μία η ιστορική μνήμη, η παράδοση και η κοινωνική συνέχεια και, από την άλλη, η επιχειρηματική σκέψη, η καινοτομία και η διοικητική επιστήμη. Η σύμπραξη των φορέων της πόλης, όπως είπε, μπορεί να αποφέρει σημαντικά αποτελέσματα για την τοπική κοινωνία, την οικονομία και τον πολιτισμό.

Ο κεντρικός ομιλητής Πάρις Παπαμίχος – Χρονάκης, αναπληρωτής καθηγητής Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας στο Royal Holloway, University of London, και συγγραφέας του βραβευμένου βιβλίου «The Business of Transition: Jewish and Greek Merchants of Salonica from Ottoman to Greek Rule» (National Jewish Book Award 2024) αναφέρθηκε στην κατάσταση που επικρατούσε πριν ο ελληνικός στρατός εισέλθει στη Θεσσαλονίκη και τι συνέβη αμέσως μετά. Αρχικά, όπως είπε, από τους 150.000 κατοίκους οι 70.000 ήταν Εβραίοι. Το εμπόριο ήταν το στοιχείο εκείνο που ένωνε τις πληθυσμιακές ομάδες (Χριστιανούς, Μουσουλμάνους, Αρμενίους κ.ά.)

Η έκθεση, την οποία επιμελείται η δρ Ξένια Ελευθερίου, παρουσιάζεται στον 1ο όροφο του Μουσείου. Αλλατίνι, Μπενβενίστε, Μοδιάνο, Μισραχή, Μόλχο, Κούνιο είναι μερικά από τα ονόματα που συναντούμε πλάι στο υλικό από το αρχείο του Γιάννη Μέγα, από το προπολεμικό αρχείο του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης και από το βιβλίο «Μετοχές και Ομόλογα Μακεδονία – Θεσσαλονίκη 1870–1940» των Γιάννη Μέγα και Δημήτρη Τάκα (εκδόσεις Καπόν). Banque de Salonique, Amar Bank, Σαλόνικα-Παλαιστίνη Α.Ε., Ηνωμέναι Τράπεζαι Μπενβενίστε και Βιομηχανίας Α.Ε., Union Bank, Régie des Tabacs (Μονοπώλιο Καπνού), Commercial Company of Salonica Ltd, Νέον Νηματουργείον Θεσσαλονίκης (Nouvelle Filature de Salonique), Εργοστάσιον Ιούτης «Τόρρες» Α.Ε., Μακεδονική Καρφοβελονοποιία & Συρματουργία Α.Ε., Εταιρεία Εισαγωγής Μαλλίνων Υφασμάτων «ΑΛΒΙΩΝ» Α.Ε., Γενική Καλτσοποιία «ΓΕΚΑ» Α.Ε., Ανατολικοί Σιδηρόδρομοι, Εταιρεία Τροχιοδρόμων και Ηλεκτροφωτισμού Θεσσαλονίκης είναι μερικά από τα brands της εποχής που συνθέτουν την διαδρομή της εβραϊκής επιχειρηματικότητας. Ειδική μνεία γίνεται στο ιστορικό φωτογραφείο «Κούνιο», που βρίσκεται ακόμη εν λειτουργία στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, μέσα από το σπάνιο υλικό που παραχώρησε ο συλλέκτης και ερευνητής Πέτρος Παπακυριακού.