Τα μηνύματα των Καννών

Γράφει ο Τάσος Ρέτζιος

Πριν από λίγα χρόνια αυτό το κείμενο θα ήταν γεμάτο εικόνες. Η πολυετής μαγιάτικη τελετουργία των Καννών δεν ήταν μονάχα μια «καλλιτεχνική ανάγκη» για έναν κριτικό, αλλά και μια… ανάσα κινηματογραφικής αξιοπρέπειας, συν βέβαια το γεγονός της αλύπητης σύγκρισης με τη βραδυπορούσα χώρα μας. Οι Κάννες δεν είναι ένα συνηθισμένο κινηματογραφικό φεστιβάλ. Είναι ο τρόπος με τον οποίο χαράζει τη διαδρομή του το παγκόσμιο σινεμά! Εκεί θα συναισθανθείς τις νέες τάσεις, εκεί θα μυρίσεις το άρωμα των εξωτικών κινηματογραφιών που σε λίγο θα γίνουν μόδα, εκεί, τέλος, θα επιβεβαιώσεις τη σκέψη ότι τίποτα δεν είναι πιο συναρπαστικό στο σινεμά από ένα ξαφνικό αριστούργημα που σκάει με θόρυβο μπροστά στα μάτια σου…

Οι Κάννες, περισσότερο απ’ οτιδήποτε άλλο είναι ένα ξεχωριστό σύμπαν. Από τη στιγμή που προσγειώνεσαι με το αεροπλάνο στη Νίκαια είναι σαν να αφήνεις τα νέα και την τύρβη όλου του κόσμου και μοιάζεις σαν έτοιμος από καιρό να λουστείς χρυσόσκονη, ψευδαισθήσεις και κινηματογραφική μαγεία (όχι απαραίτητα μ’ αυτήν τη σειρά και όχι πάντα με την ποσότητα που επιθυμείς!).

Στις Κάννες δεν έχεις και πολλές επιλογές: ή θα μπλεχτείς με την κοσμικότητα ή… δε θα είσαι εκεί. Πώς να ξεφύγεις άλλωστε; Θα περπατήσεις στην Κρουαζέτ ανάμεσα στο πλήθος, θα χωθείς μέσα στο Παλέ του Φεστιβάλ, θα πας το βράδυ για φαγητό στην ανηφοριά της παλιάς πόλης, θα τσιμπήσεις λίγη από την πολυτέλεια του Carlton, του Martinez και των άλλων ξενοδοχείων – συμβόλων πηγαίνοντας για καμιά συνέντευξη, όλα αυτά μέσα σε ακτίνα περιπάτου, εκτός κι αν αποφασίσεις να το παίξεις party animal κι αρχίσεις να περιφέρεσαι από γιοτ σε βίλα.

Τέχνη κι εμπόριο

Οι Κάννες, όμως, είναι ένας τόπος – οφθαλμαπάτη! Εκεί που τις αναγνωρίζεις ως το κέντρο του κινηματογραφικού εμπορίου, εκεί σου φανερώνεται ένα απρόβλεπτο διαμάντι από την Ταϊλάνδη και συμβαίνει το σουρεαλιστικό να μιλάμε για λιτότητα εκφραστικών μέσων και χειροποίητο σινεμά στα σαλόνια μεγάλων ξενοδοχείων και δίπλα στα κόκκινα χαλιά. Αλλά συμβαίνει και το αντίστροφο: πάνω που λες «είμαι στον κινηματογραφικό παράδεισο» και στρώνεσαι στη γοητεία των εικόνων, ακριβώς τότε σου συμβαίνει να κυνηγάς από πίσω κάποιον σταρ για ένα αυτόγραφο.

Αυτά όλα χωρίς να υποθέσουμε ότι πηγαίνεις κάτω και δίπλα από το Παλέ, εκεί όπου απλώνεται το μεγαλύτερο κινηματογραφικό παζάρι του πλανήτη. Γιατί τότε βρίσκεσαι στον κόσμο των αγοραστών! Σαν ένα ιδιότυπο χρηματιστήριο εικόνων, δεκάδες εταιρίες, φιλόδοξοι παραγωγοί, ευφάνταστοι πωλητές και περίεργοι έμποροι συνωστίζονται μαζί με τα εθνικά κινηματογραφικά κέντρα και πεινασμένους αγοραστές και διανομείς που ψάχνουν να βρουν το κελεπούρι που θα τους σώσει την επόμενη σεζόν κι αν είναι δυνατόν και σε καλή συμφωνία. Μελίσσι πραγματικό που παραδόξως ικανοποιεί τους πάντες: κανείς δε φεύγει από ‘δω με άδεια χέρια!

Ω! Το παρελθόν…

Κυρίως, βέβαια, κανείς δε φεύγει από τις Κάννες χωρίς μνήμες. Η σκέψη ότι μέσα σ’ αυτές τις δεκαετίες το περίφημο κόκκινο χαλί πάτησαν σχεδόν όλοι οι μύθοι του σινεμά κάνει και τον πιο ανυποψίαστο τουρίστα να σηκώσει τη φωτογραφική του μηχανή για να δηλώσει το πιο κοσμοπολίτικο παρόν που θα μπορούσε να του τύχει!

Και όπως όλοι οι μύθοι απέκτησαν με το χρόνο ισχύ συμβόλων, είτε ως μια μορφή εθνικής υπερηφάνειας σαν αυτή που έχουμε εμείς με το «Ποτέ την Κυριακή» όταν «δείξαμε σε όλη την Ευρώπη πώς γλεντάνε οι Έλληνες» (έστω κι αν το κάναμε πριν από πέντε δεκαετίες κι έστω κι αν χρειάστηκε ένας Αμερικανός να μας το συνοψίσει σε εικόνες), είτε ως ανεκδοτολογικού χαρακτήρα γεγονότα, σαν τις «άγριες μέρες» του 1968, όταν ο περίφημος Μάης έκανε ένα φασαριόζικο πέρασμα από την Κρουαζέτ.

Σημασία έχει ότι τα πάντα συνέβαιναν και τέμνονταν εκεί. Σ’ έναν ου-τόπο, έναν εντελώς ξεχωριστό κόσμο, όπου ακόμα και τα καθημερινά σου βήματα τα συλλαμβάνεις να κινούνται με 24 καρέ το δευτερόλεπτο. Και στο τέλος μένει μονάχα μια ταινία, ένα ποτ πουρί, ένα φλας μπακ, με κομμάτια μνήμης από ‘δω κι από ΄κει: ο Ζαν Κοκτό με τις παρέες της κουλτούρας στα πρώτα χρόνια, τις στάρλετ με τα τολμηρά μαγιό στην παραλία, τον Έρολ Φλιν και τον Κερκ Ντάγκλας να υπογράφουν αυτόγραφα, τη Σοφία Λόρεν και την Τζίνα Λολομπρίτζιτα μαζί και να μη σπάσουν οι οροφές, τον Φελίνι να αγκαλιάζει την Τζουλιέτα Μασίνα και να της μιλάει για την «Γλυκιά ζωή», τον Τζακ Νίκοσον να λιάζεται στην παραλία του Κάρλτον, τον Άλφρεντ Χίτσκοκ να απελευθερώνει… πουλιά μαζί με την Τίπι Χέντρεν, τη Ρόμι Σνάιντερ να περνάει από τη μέθη στην κατάθλιψη, τον Βισκόντι να εξηγεί τι σημαίνει «Γατόπαρδος» και τον Σκορσέζε πώς δουλεύει ο «Ταξιτζής», τον Ούγκο Τονιάτσι να μαγειρεύει μακαρονάδα στην Κρουαζέτ, τον νεαρό Μάικλ Κέιν να πνίγεται στις αγκαλιές των στάρλετ, τον Ρομάν Πολάνσκι, το Λουί Μαλ, τον Γκοντάρ και τα άλλα ανήσυχα παιδιά να αναρτούν πινακίδες «Le Festival est clos», τον Ρόμπερτ Ρέντφορντ με το ανοικτό άσπρο μπλουζάκι, τον Μπελμοντό ακουμπισμένο στο μπαλκόνι ενός ξενοδοχείου στην Κρουαζέτ, τον Άρνολτ Σβαρτζενέγκερ να επιδεικνύει τα μούσκουλά του με μαγιό πάνω στην άμμο, τον Τόνι Κέρις να υπογράφει αυτόγραφα με μια μαργαρίτα στο αυτί, τους Μόντι Πάιθονς να βουτάνε με τα μπατζάκια σηκωμένα στη θάλασσα, τον Έλληνα Κώστα Γαβρά του «Αγνοούμενου» να μοιράζεται το Χρυσό Φοίνικα με τον Τούρκο Γιλμάζ Γκιουνέι του «Δρόμου», τον Βιμ Βέντερς να πηγαίνει «Παρίσι, Τέξας» και τον Εμίρ Κουστουρίτσα  να εκνευρίζει τον Αγγελόπουλο παίρνοντάς του την μπουκιά από το στόμα με το «Undeground», τη Μαντόνα να μπαίνει σε πρεμιέρα φορώντας κάτι σαν εσώρουχο, τη Σάρον Στόουν να λανσάρει το «Βασικό ένστικτό» της, τον Στίβεν Σόντερμπεργκ να λανσάρει ένα νέο είδος σινεμά με «Σεξ, ψέματα και βιντεοταινίες», με έναν παράλληλο τρόπο που το έκαναν οι αδελφοί Κοέν με το «Μπάρτον Φινκ», ο Ντέιβιντ Λιντς με την «Ατίθαση καρδιά» και ο Κουέντιν Ταραντίνο με το «Pulp Fiction» και με τις Κάννες να τολμάνε να τους βραβεύουν με Χρυσό Φοίνικα, ο δικός μας, εθνικός Χρυσός Φοίνικας έπρεπε να περιμένει «Μια αιωνιότητα και μια μέρα», τον Αντόνιο Μπαντέρας να κοιτάει την Μέλανι Γκρίφιθ με βλέμμα που θα ήθελε κάθε γυναίκα και να τη φιλάει παθιασμένα στο κόκκινο χαλί, τον Μάικλ Μουρ έκπληκτο να παραλαμβάνει το μέγιστο βραβείο που έχει πάρει ποτέ ντοκιμαντέρ με το «Φαρενάιτ 9/11», έναν ολόκληρο κόσμο να ζει στο μάξιμουμ και στο παντού, χωρίς να μετακινείται βήμα…

Ο «Αστακός» και οι άλλοι

Επιστρέφοντας στην αρχή αυτού του κειμένου: οι εικόνες αυτές για αρκετούς Έλληνες δημοσιογράφους έχουν σταματήσει – όσοι έχουν τη δυνατότητα χρηματοδοτούν μόνοι τους την ακριβή αποστολή στο Φεστιβάλ. Ωστόσο, η δύναμη της πληροφορίας είναι δυνατότερη και οι εικόνες ταξιδεύουν με μεγαλύτερη ταχύτητα. Και φέτος είχαμε έναν ακόμη λόγο να ενδιαφερθούμε περισσότερο, αφού ο Γιώργος Λάνθιμος με τον «Αστακό» του ενίσχυσε την εθνική μας υπερηφάνεια – έστω κι αν γυρίζει πια στο εξωτερικό τις ταινίες του, αποκαμωμένος από τον αβάσταχτο ερασιτεχνισμό της καλλιτεχνικής μας πρωτοπορίας!

Αυτό το σημείωμα, λοιπόν, γράφεται από κάποιον που δεν ήταν στις Κάννες αυτό το δεκαήμερο, αλλά που μπορεί να αποκωδικοποιήσει τα μηνύματα που εστάλησαν από την Κρουαζέτ. Δεν ήταν και λίγα! Προσπερνώντας τα όσα διαδραματίστηκαν στο δεκαήμερο και εστιάζοντας μονάχα στα βραβεία που έδωσε η κριτική επιτροπή με πρόεδρους τους αδελφούς Κοέν, εύκολα διαπιστώνει κανείς ότι η συνταγή βραβεύω ένα σινεμά τελείως διαφορετικό απ’ αυτό που κάνω, βρήκε και πάλι την εφαρμογή της. Ο Χρυσός Φοίνικας πήγε στο «Dheepa» του αγαπημένου Ζακ Οντιάρ (έναν σκηνοθέτη που του οφειλόταν μια τέτοια τιμή με το συνεπές και συναρπαστικό σινεμά που φτιάχνει – «Προφήτης», «Σώμα με σώμα» κλπ) κι έδωσε κι ένα ωραίο πολιτικό μήνυμα που είχε να κάνει με μετανάστευση, πολιτικές ενσωμάτωσης, εθνικιστικές εκρήξεις κ.ά.

Μια παρένθεση εδώ. Είναι στις Κάννες πραγματικά ανεξάρτητη η κριτική επιτροπή; Αν ναι, μάλλον θα πρόκειται για διαολεμένη σύμπτωση ότι συνεχώς βραβεύονται ταινίες που άπτονται της (πολιτικής κυρίως) επικαιρότητας… Κλείνει η παρένθεση.

Ο «δικός μας» «Αστακός» του Γιώργου Λάνθιμου, που έφυγε με ένα σπουδαίο Βραβείο της Επιτροπής, δίνει ένα διπλό στίγμα: από τη μια υπογράφει την ξεχωριστή πορεία ενός μάλλον επίμονου δημιουργού, μακριά από εθνικές… εξηγήσεις και πολύ κοντά σ’ ένα διεθνές φεστιβαλικό σινεμά (στοιχηματίζω ότι σύντομα θα τον δούμε να υπογράφει μια μεγάλη αμερικανική παραγωγή και να εμπλουτίζει το mainstream με το δικό του τρόπο). Από την άλλη δίνεται μια απάντηση για τη μόδα του Greek weird cinema: ο Λάνθιμος, με το βραβείο του «Κυνόδοντα» στο τμήμα «Ένα κάποιο βλέμμα» των Καννών πριν από μερικά χρόνια εγκαινίασε αυτή τη μόδα, αυτός και μάλλον την κλείνει, τουλάχιστον όσον αφορά στο ενδιαφέρον των ξένων φεστιβάλ. Τα τελευταία λειτουργούν ως aficionados, δημιουργούν τη νέα τάση (η Ελλάδα της κρίσης είναι επιπλέον μπόνους), την τραβάνε στα άκρα, την εξαντλούν και μετά προχωράνε στην επόμενη… Αυτό, με την υποσημείωση πως δεν υπάρχουν εθνικές κινηματογραφίες, αλλά αντιγραφές!

Το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής που δόθηκε στο «Γιο του Σαούλ» του Ούγγρου Λάζλο Νέμες επιβεβαιώνει ότι οι Κάννες είναι οι πρώτες που συστήνουν ένα διαφορετικό σινεμά, έστω κι αν αυτό «πατάει» σε παλιές θεματικές, ενώ με το Βραβείο Σκηνοθεσίας στον Ταϊβανέζο Χου Χσιάο Χσιέν για το «Δολοφόνο» του επιβραβεύεται ένα σινεμά που στηρίζει πολλά στην ομορφιά της φόρμας του (και δίνει τη δυνατότητα βράβευσης σ’ έναν φεστιβαλικό γνώριμο).

Για το τέλος άφησα την κωμική βράβευση που πάντα διαθέτουν οι Κάννες. Φέτος ήταν το εξ ημισείας Βραβείο Γυναικείας Ερμηνείας. Δεν έφτανε που μοιράστηκε, δόθηκε και… σουρεαλιστικά. Η Ρούνι Μάρα για το «Carol» του Τοντ Χέινς και όχι η βασική πρωταγωνίστρια, η… Κάρολ Κέιτ Μπλάνσετ! Αντί να το μοιράσει σ’ αυτές τις δύο η κριτική επιτροπή, έβαλε τη Μάρα να το μοιραστεί με την Εμανουέλ Μπερκό για το «Mon Roi» της Μαΐγουέν. Η οποία Μπερκό, ως σκηνοθέτης, είχε ανοίξει το Φεστιβάλ με τη δική της ταινία…