Π. Τραυλού: «Το τούνελ είναι μακρύ και το σκοτάδι πυκνό»

Συνέντευξη στον Γ.Θ. Κεσσόπουλο / gkessopoulos@gmail.com

«Τα ρόδα της σιωπής» (εκδ. Ψυχογιός) της Πασχαλίας Τραυλού είναι μια ιστορία για όσους κάτω απ’ τη λαίλαπα του Γ’ Ράιχ απέτυχαν να γίνουν «πολεμάνθρωποι», παραμένοντας απλώς άνθρωποι. Το βιβλίο παρουσιάστηκε στις 4 Νοεμβρίου στον Ιανό της Αριστοτέλους 7, μαζί με το βιβλίο «Ο χορός της νύφης» (εκδ. Ψυχογιός) του Τηλέμαχου Κώτσια, από τους συγγραφείς Γιώργο Πολυράκη και Σοφία Βόικου. Ήταν η αφορμή για τη συζήτησή μας… Πασχαλία, ποιο είναι το κεντρικό μήνυμα του βιβλίου «Τα ρόδα της σιωπής»; Τα ρόδα της σιωπής είναι ένα βιβλίο πολυεστιακό. Κυρίαρχο μήνυμα αποτελεί η αλλοίωση που προκαλεί στα συναισθήματα των ανθρώπων ο πόλεμος και η βία και ταυτόχρονα η διαστρέβλωση των αξιών. Σε κρίσιμους καιρούς η τέχνη είναι αυτή που καλείται να συντηρήσει την ανθρωπιά και την πνευματική ακεραιότητα. Ωστόσο, στο βιβλίο δίνεται η ευκαιρία να θιγεί το θέμα των στιγματισμένων παιδιών της Βέρμαχτ, των παιδιών που γεννήθηκαν από μητέρες Ελληνίδες και Γερμανούς πατεράδες, το αμφιλεγόμενο ακόμη και σήμερα ζήτημα του «θησαυρού των Εβραίων» τον οποίο υπεξαίρεσε ο γνωστός εγκληματίας πολέμου Μέρτεν, ενώ ταυτόχρονα αποτελεί κι ένα θλιβερό οδοιπορικό μέσα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς Μπιρκενάου. Με άξονα έναν έρωτα που λειτουργεί ως καταλύτης για να προσεγγίσουμε ανθρώπινους χαρακτήρες και συμπεριφορές και με παντιέρα την τέχνη που καταδεικνύει σαν φωτογραφικό χαρτί τις αδιαφανείς σκέψεις και την ψυχολογία των ηρώων, παρακολουθείται πώς και πότε ένας άνθρωπος βασανίζεται εξαιτίας της καλλιτεχνικής του ιδιότητας και πώς λυτρώνεται χάρη σ’ αυτήν. Το βιβλίο είναι ένας ύμνος της ζωής και της τέχνης και μια καταγγελία αφενός για τον πόλεμο αφετέρου για τις αδικίες, ηθικές και υλικές που διεπράχθησαν σε βάρος της Ελλάδας τότε, αναφέροντας υπαινικτικά στοιχεία και για το τώρα.

Εύκολο ή δύσκολο στον πόλεμο, με ή χωρίς εισαγωγικά, να διατηρήσει κανείς την ανθρωπιά του; Η απάντηση νομίζω πως είναι αυτονόητη. Σαφέστατα είναι δύσκολη η διατήρηση της ανθρώπινης οντότητας σε καιρό πολέμου. Η αναμέτρηση με το θάνατο ενεργοποιεί στο έπακρο το ένστικτο της αυτοσυντήρησης ώστε ανακαλύπτει κανείς αιμοβόρα ένστικτα που δεν γνωρίζει ότι διαθέτει. Ο ήρωας χαρακτηριστικά, αδυνατεί αρχικά να σκοτώσει, παρότι ανήκει στον Γερμανικό στρατό, όμως όταν ένας ανώτερος αξιωματικός του το επιβάλλει με το περίστροφο στον κρόταφο, εννοείται ότι υποκύπτει προκειμένου να σώσει τη δική του ζωή. Στο βιβλίο ωστόσο ο ρόλος της τέχνης (ο ήρωας είναι γλύπτης) εμφανίζεται ως δυνάμει συντηρητικό της ανθρωπιάς, με την ευαισθησία που προκαλεί στο ηθικό κριτήριο των ανθρώπων.

Οι «πολεμάνθρωποι» είναι όρος που έχει την έμπνευσή του (ή τις αναλογίες του) στο σήμερα; Η λέξη «πολεμάνθρωπος» είναι αποτέλεσμα γλωσσοπλασίας. Άνθρωπος του πολέμου είναι όποιος παραδίνεται στα αιμοβόρα και χαιρέκακα ένστικτά του και όποιος πατάει επί πτωμάτων για χάρη της προσωπικής του επιβίωσης και του ατομικού του συμφέροντος. Στον πόλεμο αναγκάζεται να μεταλλαγεί κανείς σ’ αυτή τη φόρμα ανθρώπου, εκτός από εκείνους που καταφέρνουν να διατηρήσουν αναλλοίωτες τις αξίες και την πνευματική τους διαύγεια. Γι’ αυτό και ηρωοποιούνται. Οι πολλοί, είτε ως προδότες είτε ως απαθείς είτε ως θύματα γίνονται πολεμάνθρωποι. Οι λίγοι, με το ιδιαίτερο, εμπνευσμένο σθένος ξεχωρίζουν. Σήμερα έχω τη δυσάρεστη πεποίθηση ότι ανήκουμε όλοι στους απαθείς. Δεν είμαστε σε θέση ούτε να προδώσουμε, ούτε να πολεμήσουμε. Σηκώνουμε απλώς τα χέρια ψηλά δίχως καμία αντίσταση.

Η ζωή είναι πολλά μικρά διηγήματα ή ένα μεγάλο μυθιστόρημα; Σαφέστατα είναι πολλά μικρά διηγήματα. Έτσι μπορεί να είναι κωμωδία και δράμα, λύπη και χαρά, χρόνος κατακερματισμένος σε στιγμιότυπα που συνθέτουν το έργο της ύπαρξής μας. Γιατί η μνήμη δεν είναι τίποτε άλλο από σκηνές και στιγμές. Μικρά διηγήματα. Κι αφού η μνήμη με την αφαιρετική της δύναμη κρατάει τα χειρότερα και τα καλύτερα πάντα, κι αφού η τέχνη κρίνεται με την ένταση των χειρότερων και των καλύτερων στοιχείων πάντα αποβάλλοντας τα περιττά, εξυπακούεται πως και η ζωή, το λίκνο της έμπνευσης της μνήμης και της τέχνης, δεν είναι παρά διηγήματα με κοινό άξονα τις αξίες, τα οράματα και τις αντιλήψεις του «δράστη» της.

Τελικά έχει νόημα η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης ή είναι πεταμένα λεφτά; Μήπως θα έπρεπε να γίνεται στην Αθήνα; Και μόνο το ότι αποτελεί ένα πνευματικό γεγονός κάθε χρόνο και συμβάλλει στην έννοια της αποκέντρωσης, θεωρώ ότι πρέπει να διατηρηθεί ως θεσμός. Εξάλλου, νομίζω ότι η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης είναι πλέον στις συνειδήσεις μας δεμένος με ετούτη την υπέροχη πόλη. Δεν νοείται χωρίς το άρωμα και το χρώμα της Θεσσαλονίκης.

Πες μου ένα γεγονός που σε συγκλόνισε και, ίσως, σε έκανε να γράψεις; Δύσκολη ερώτηση επειδή τα γεγονότα είναι πολλά. Εκείνο που τα τελευταία χρόνια με συγκλόνισε δίχως ακόμη να έχω ασχοληθεί μαζί του συγγραφικά, είναι η υπόθεση της εξαφάνισης του μικρού Άλεξ. Το αίσθημα της απώλειας ενός παιδιού νομίζω ότι είναι αξεπέραστο και συγκλονιστικό για μια μητέρα και για κάθε κοινωνία που αδυνατεί να περιφρουρήσει τη σωματική ακεραιότητα και τη ζωή των παιδιών.

Συμμερίζεσαι την άποψη ότι ο πολιτικός κόσμος κοιτάει το δάχτυλο και χάνει το φεγγάρι, όταν «αποτιμά» τις λαϊκές αντιδράσεις, αποδίδοντάς τες σε ακραίες μειοψηφίες; Νομίζω ότι δεν ασχολείται καν με τις λαϊκές αντιδράσεις και εφαρμόζει απλώς έξωθεν εντολές. Μέσα στα πλαίσια του σχεδίου της «ευρωπιοποίησης» ως προσταδίου της παγκοσμιοποίησης, δυστυχώς οι λαοί αντιμετωπίζονται ως ενοχλητικές και ασήμαντες λεπτομέρειες και δυστυχώς επίσης, κανείς δεν μπορεί να προβλέψει αν η υποτονικότητα των σύγχρονων ασυντόνιστων λαϊκών αντιδράσεων παγκοσμίως είναι σε θέση να επηρεάσουν έστω και στο ελάχιστο τις εξελίξεις.

Τι σε συγκλονίζει στη σημερινή Ελλάδα; Η έλλειψη παιδείας, η κακή ποιότητα της παρεχόμενης δωρεάν παιδείας, η παγκοσμιοποίηση στην γνώση και η απώλεια της εθνικής ταυτότητας, η πενία της γλώσσας, η στείρα θεματολογικά λογοτεχνική παραγωγή, η ανούσια τηλεόραση, η αποχαύνωση των νέων, η ανεργία, η σιωπή αφενός για ουσιαστικά θέματα και η φλυαρία για τα ανούσια, τα μαγαζιά που έκλεισαν κλείνοντας ταυτόχρονα λόγω ανεργίας πολλά σπίτια, η μείωση των μισθών και η πτώση του βιοτικού επιπέδου, η εκμετάλλευση που βρίσκουν πολλοί εργοδότες για απολύσεις και για απάνθρωπες συνθήκες εργασίας, η εκμετάλλευση που διαπράττουν οι μισθωτές σε βάρος των σπιτονοικοκύρηδων, η έλλειψη φιλαναγνωσίας στο μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού. Η λίστα δυστυχώς είναι μεγάλη. Μάλλον είμαι πολλή γκρινιάρα τώρα πια!

Είσαι αισιόδοξη ή απαισιόδοξη για το κοντινό μέλλον της Ελλάδας; Θα ήθελα να είμαι αισιόδοξη αλλά δεν είμαι. Θεωρώ ότι το τούνελ είναι μακρύ και το σκοτάδι πυκνό. Είμαι αισιόδοξη μόνο λογοτεχνικά επειδή θεματολογικά θα ανανεωθούμε. Οι κρίσεις πάντα είναι αιτίες αξιόλογης λογοτεχνικής παραγωγής.

Αγαπημένος σου στίχος /λογοτεχνική φράση; Τίποτε δεν χτίζεται πάνω στην πέτρα / Όλα πάνω στην άμμο χτίζονται. / Όμως το χρέος μας είναι να χτίζουμε / σαν να είναι η άμμος πέτρα (Μπόρχες)

• Η Πασχαλία Τραυλού γεννήθηκε στην Τρίπολη Αρκαδίας. Μέχρι τα δεκαοκτώ της έζησε σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας. Το 1988 εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα, όπου σπούδασε ελληνική κλασική φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή. Τότε έκανε και τις πρώτες συγγραφικές της απόπειρες με μικρά διηγήματα που εκδόθηκαν σε τοπική εφημερίδα της Βέροιας. Ασχολείται με τη μουσική και τη ζωγραφική και ταξιδεύει συχνά. Είναι μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών.