Γράφει ο Παναγιώτης Σαββίδης / δημοσιογράφος
Η πρωτοβουλία του δήμου Σιντικής στις Σέρρες, να διοργανώσει για πρώτη φορά ένα διήμερο ιστορικών αναβιώσεων στα θρυλικά Οχυρά Ρούπελ και Ιστίμπεη της «Γραμμής Μεταξά» -75 χρόνια μετά τις επικές μάχες κατά την εισβολή των Γερμανών στην Ελλάδα- φέρνει στην επιφάνεια τα θέμα της αξιοποίησης και ανάδειξης των 21 συνολικά Οχυρών από τις Σέρρες έως την Κομοτηνή.
Μιλάμε βέβαια για αξιοποίηση και ανάδειξη για καθαρά ιστορικούς και τουριστικούς λόγους, αφού τα συγκεκριμένα οχυρωματικά έργα σήμερα λόγω των γεωπολιτικών συνθηκών και της υπερσύγχρονης στρατιωτικής τεχνολογίας, θεωρούνται ξεπερασμένα και δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο πλαίσιο του αμυντικού σχεδιασμού της χώρας.
Ας κάνουμε ένα flashback… Την εποχή που κατασκευάστηκαν τα Οχυρά της Γραμμής Μεταξά» (1936-1940) θεωρούνταν έργο τιτάνιο, ασύλληπτου κόστους και τεράστιας εθνικής σημασίας. Το κόστος άγγιξε –με μέτριους υπολογισμούς το 1,5 δισ. δραχμές. Το ποσό αυτό (του 1936) θα αντιστοιχούσε σήμερα σε περισσότερα από 60 δισ. ευρώ … Όσο το 1/6 του εξωτερικού χρέους της Ελλάδας του 2012. Και όμως, για τον Ιωάννη Μεταξά το αστρονομικό αυτό κονδύλι έπρεπε, πάση θυσία, να διατεθεί για τη δημιουργία μιας οχύρωσης στα βόρεια σύνορα της χώρας, τέτοιας ώστε να διεκδικεί με αξιώσεις τον τίτλο της «απόρθητης».
Το μέγεθος του έργου είναι δυσθεώρητο, ιδιαίτερα εάν ληφθεί υπόψη ο χρόνος που απαιτήθηκε για την ολοκλήρωσή του: Μέσα σε τριάμισι χρόνια (Νοέμβριος 1936 – Ιούλιος 1940) διανοίχτηκαν υπόγειες στοές συνολικού μήκους 24 χλμ. και υπόγεια καταφύγια μήκους περίπου 13 χλμ., ενώ για την προσέγγιση στις περιοχές των οχυρών είχε κριθεί απαραίτητη η διάνοιξη 174 χλμ. οδικού δικτύου, αλλά και η κατασκευή λιμανιού στην Αμφίπολη Σερρών. Αρκεί να σημειωθεί ότι για τις δύο γραμμές του αθηναϊκού μετρό, μήκους 18 χλμ., κατά την πρώτη φάση, χρειάστηκαν εννέα χρόνια.
Ο στρατιωτικός σχεδιασμός του έργου έγινε από αξιωματικούς του Πεζικού και του Πυροβολικού, ενώ η κατασκευή ανατέθηκε σε αξιωματικούς του Μηχανικού. Ιδιαίτερα σημαντικός υπήρξε ο ρόλος του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.
Κάθε οχυρό αποτελεί ουσιαστικά ένα δαιδαλώδες και αθέατο για τον εξωτερικό παρατηρητή συγκρότημα, το οποίο συντίθεται κυρίως από υπόγειες σήραγγες. Σε αυτές περιλαμβάνονταν επιμέρους επίγειες οχυρές κατασκευές, παρατηρητήρια, πυροβολεία, πολυβολεία κ.λπ., καθώς και μια τεράστια ανάπτυξη αντιαρματικών τάφρων, ζωνών αντιαρματικών σιδηροπηγμάτων και σκυροδέματος, σε διπλές και τριπλές γραμμές ανάσχεσης. Συνολικά, η «Γραμμή Μεταξά» αποτέλεσε ένα τιτάνιο έργο για τα δεδομένα εκείνης της εποχής – και όχι μόνο.
Όταν ο ελληνικός στρατός χρησιμοποίησε τα οχυρά για να αποκρούσει τη γερμανική στρατιά, αποδείχτηκε ότι το 1,5 δισ. δεν είχε σπαταληθεί άδικα. Κάποια από τα 21 οχυρά της Γραμμής Μεταξά δεν έπεσαν ποτέ, παρά τη λυσσαλέα επίθεση των ναζί, προκαλώντας την έκπληξη του εχθρού, αλλά και τον θαυμασμό των συμμάχων. Τελικά, οι Έλληνες αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν όταν τα ναζιστικά στρατεύματα παρέκαμψαν τα οχυρά μέσω Γιουγκοσλαβίας και κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη.
Στις αρχές του 2000, οι γεωπολιτικές συνθήκες –ένταξη Βουλγαρίας σε Ε.Ε. και ΝΑΤΟ- και η οικονομική κρίση είχε ως αποτέλεσμα τη συρρίκνωση των στρατιωτικών μονάδων στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Σήμερα από τα 21 συνολικά οχυρά, μόλις τέσσερα είναι επισκέψιμα και αξιοποιούνται από τον στρατό και στην περίπτωση του Λίσσε σε συνεργασία με τον δήμο Κάτω Νευροκοπίου. Πρόκειται για τα οχυρά Ιστίμπεη, Ρούπελ (Σέρρες), Λίσσε (Δράμα) και Νυμφαία (Ξάνθη).
Τα υπόλοιπα 17 οχυρά, έχουν παραδοθεί βορά σε κυνηγούς… μετάλλου, Έλληνες και Βούλγαρους, που τα λεηλατούν με αποτέλεσμα να έχουν υποστεί καταστροφική λαφυραγωγία.
Τι συμβαίνει στο εξωτερικό
Παραδείγματα αξιοποίησης και ανάδειξης παλαιών οχυρωματικών έργων στο εξωτερικό, υπάρχουν και είναι πολλά.
Ας δούμε πχ τι συμβαίνει στην Γαλλία και στη γνωστή «Γραμμή Μαζινό». Η πόλη Βερντέν, γνωστή για τις μάχες του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, αποτελεί σημείο αναφοράς για τον ιστορικό τουρισμό που αποτελεί βασική πηγή εισοδήματος για την τοπική κοινωνία και όχι μόνο. Οχυρά έχουν μετατραπεί σε μουσεία –τα οποία συντηρούνται από τα εισιτήρια ή έχουν παραχωρηθεί σε ιδιωτικούς φορείς που ασχολούνται με την διατήρηση και την ανάδειξή τους ως ιστορικά μνημεία. Ακόμη και γήπεδα γκολφ λειτουργούν ανάμεσα στα πολυβολεία, με πλήρη σεβασμό στο ύφος και την ιστορία τους.
Στην Ολλανδία Οχυρά προστασίας των καναλιών τους, έχουν μετατραπεί σε πολυτελή ξενοδοχεία και εστιατόρια ή σε χώρους πολιτισμού.
Στην Πράγα υπόγεια καταφύγια της κομμουνιστικής περιόδου είναι επισκέψιμα για το κοινό.
Ακόμη και η γειτονική Αλβανία, ξεκινάει ένα σχέδιο αξιοποίησης των 100άδων τσιμεντένιων πολυβολείων που είχαν κατασκευαστεί την περίοδο του Χότζα, απέναντι από τα ελληνικά σύνορα.
Η αξιοποίηση και η ανάδειξη της Οχυρωματικής Γραμμής Μεταξά, μόνο οφέλη για το κράτος και τις τοπικές οικονομίες θα επιφέρει. Εκεί που σήμερα λεηλατούνται ή μετατρέπονται σε άτυπες… σταβλικές μονάδες η εφαρμογή ενός οργανωμένου σχεδίου μπορεί να δημιουργήσει ένα σημαντικό πόλο ιστορικού τουρισμού στην βόρεια Ελλάδα. Στην Ευρώπη εξάλλου, όπως σε όλον τον κόσμο, υπάρχει ένα ισχυρό target group που τον ενδιαφέρει να επισκεφθεί και να εξερευνήσει στρατιωτικά έργα και οχυρώσεις του Β’ Π.Π.
Τα τελευταία χρόνια η ανίκητη ελληνική γραφειοκρατία και η νοοτροπία στο στράτευμα φαίνεται να αλλάζει, προς την κατεύθυνση αξιοποίησης των 21 Οχυρών. Σίγουρα για να αναδειχθούν και να αξιοποιηθούν και τα 21 είναι αδύνατο. Ωστόσο εάν υπάρξει σχέδιο και συντονισμός μεταξύ Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, Τοπικής Αυτοδιοίκησης και ιδιωτικής πρωτοβουλίας πολλά μπορούν να επιτευχθούν. Παραδείγματα υπάρχουν και είναι πολλά.